Trong hành trình sáng tác của mình, nhà văn Nguyễn Nhuận Hồng Phương bước vào thế giới thơ giống như một cuộc dạo chơi với nghệ thuật ngôn từ và hơn thế, giống như một định mệnh nội tâm đã lắng lại từ ngàn kiếp trước để đến nay bung nở thành những tác phẩm nghệ thuật giàu chất đời, chất người, đầy khao khát.
Nếu ở hai trường ca trước đó, “Tiếng trống Mê Linh” và “Vĩnh biệt hoa hồng” ông nghiêng về những trường đoạn dài, giàu tự sự, thì đến “Thi khúc chiều phai” tiếng thơ ông đã lắng lại, cô đọng hơn, xúc cảm hơn, riêng tư hơn – như chính ông từng bộc bạch: “Viết bằng trái tim – Trái tim hành khất/ Lưu vết chân mình trên lối đi thô nháp” (bài “Thật riêng…” ). Đó là một hành trình đi từ bề rộng đến chiều sâu, từ ngoại cảnh đến cõi nội tâm nhiều suy tư và ám ảnh.
Phong cách thơ Nguyễn Nhuận Hồng Phương trong tập thơ này mang dấu ấn của một nhà văn: giàu chất tự sự, nhiều suy nghiệm, nhưng không đánh mất chất trữ tình. So với sự hàm súc cổ điển của Nguyễn Bính – chẳng hạn như trong bài “Chân quê” (Nguyễn Bính) với giọng điệu mộc mạc, dân dã – thơ Hồng Phương có xu hướng tự bạch, giãi bày trực diện hơn. Điều này tạo nên một giọng điệu riêng: vừa gần gũi, vừa mang tính chiêm nghiệm cá nhân.
Bên cạnh tình yêu quê hương gắn liền với những ký ức tuổi thơ, bạn bè – như trong “Một thoáng hương quê” hay “Ký ức…”, nơi tác giả trở về với nguồn cội bằng tất cả sự nâng niu, biết ơn sâu sắc và xúc cảm thiếu thời đầy mộng đẹp . Thì nhìn sâu vào mảng thơ tình ta thấy Thi khúc chiều phai thực sự là một “bản đồ cảm xúc” với nhiều cung bậc khác nhau của tình yêu – từ khởi đầu say đắm, đến dằn vặt, hoài nghi, rồi lắng xuống trong chiêm nghiệm và cả sự buông bỏ. Điều đáng chú ý là tình yêu trong thơ Nguyễn Nhuận Hồng Phương không đơn tuyến, không chỉ có ngọt ngào hay đau khổ, mà luôn vận động, biến đổi như chính đời sống nội tâm của trái tim con người vậy.
Ở những bài thơ mang sắc thái khởi đầu, chớm nở, tình yêu hiện lên trong vẻ đẹp say mê, gần như bản năng sống. Trong “Thi khúc”, nhà thơ thổ lộ một cách giản dị mà tha thiết: “Không làm thơ anh còn biết làm chi/ Khi đêm khuya gió cô đơn thổi về miền hoang dã…” Ở đây, tình yêu gắn liền với thi ca, trở thành nguồn động lực tồn tại như một lẽ sống. Còn trong “Chiều Tây Hồ”, tình yêu mang màu sắc thanh khiết, gần với tâm linh: “Anh ước điều ta mãi thuộc về nhau…” như một ước nguyện giản dị nhưng hàm chứa khát vọng bền lâu.
Nhưng tình yêu trong “Thi khúc chiều phai” không dừng lại ở sự thăng hoa. Nó nhanh chóng chuyển sang những trạng thái phức tạp hơn: nhớ nhung, khắc khoải, thậm chí là giằng xé nội tâm. Bài “Nỗi nhớ” không chỉ là lời tỏ tình mà còn là một sự ám ảnh: nỗi nhớ trở thành “bằng chứng thật” của tình yêu, vừa nâng đỡ vừa dày vò con người. Trong “Chút suy tư…”, nhà thơ lại đối diện với sự bất lực trong giao cảm: “Phân bua nhiều em có hiểu cho đâu…/ Anh sợ đời số phận chẳng chiều nhau…” . Tình yêu ở đây không còn là sự hòa điệu mà đã xuất hiện khoảng cách, hiểu lầm – những yếu tố rất “đời” mà bất kỳ ai từng yêu cũng có thể nhận ra.
Một cung bậc khác, sâu lắng hơn, là tình yêu trong dang dở và mất mát. “Tình lỡ” là một minh chứng tiêu biểu khi tác giả không đổ lỗi cho đối phương hay hoàn cảnh mà quay về tự vấn chính mình: “Nếu có trách xin trách mình duyên mỏng/ Bởi kiếp xưa đôi lứa vụng đường tu …” . Ở đây, tình yêu đã đi qua cảm xúc cá nhân để chạm tới triết lý: con người không chỉ yêu bằng trái tim mà còn bằng sự chấp nhận định mệnh.
Đặc biệt, những bài thơ như “Bài thơ còn nợ” hay “Vườn mộng” lại đưa tình yêu vào miền ký ức – nơi nó không còn hiện hữu mà chỉ còn dư âm. Những câu thơ như: “Dù vẫn biết không bao giờ gặp lại/ Nhưng cứ vậy sao lòng anh mê mải…” cho thấy một dạng tình yêu “hậu nghiệm” đó là tình yêu của sự nhớ lại, của những gì đã qua nhưng không thể mất. Đây chính là tầng sâu của cảm xúc, nơi tình yêu không còn là hiện tại mà trở thành một phần của qua khứ ẩn chứa trong bản thể những người đã yêu.
Bên cạnh đó, không thể không nhắc tới những bài thơ mang sắc thái “ngồn ngộn nỗi đời” nhưng vẫn giữ được sự tinh tế, như “Trước ngây thơ”. Ở đây, tình yêu chạm đến ranh giới giữa bản năng và sự thiêng liêng, khi nhân vật trữ tình “ngập ngừng” trước vẻ đẹp nguyên sơ – một cách thể hiện rất nhân văn, không dung tục mà giàu tính chiêm nghiệm.
Tựu trung lại, thành công của Thi khúc chiều phai nằm ở khả năng khắc họa tình yêu như một hành trình trọn vẹn của con người: từ khát vọng đến trải nghiệm, từ say mê đến mất mát, từ hiện tại đến ký ức. Chính sự đa thanh ấy đã làm cho tập thơ không chỉ là những bài thơ tình riêng tư, mà còn trở thành tiếng nói chung của những ai từng yêu, từng nhớ và từng đi qua những miền cảm xúc rất con người.
Về giá trị nghệ thuật, tập thơ cho thấy sự đa dạng trong hình thức biểu đạt. Tác giả sử dụng nhiều bài thơ với hình thức truyền thống như lục bát, thất ngôn, bát ngôn… với kết cấu vần điệu chuẩn mực, đồng thời tạo dấu ấn riêng với những bài thơ cực ngắn, chỉ hai câu lục bát mà vẫn hàm chứa chiều sâu cảm xúc: “Hái bông hoa đẹp tặng nhau/ Vì yêu nỡ để nhựa đau ứa cành…” (bài “Đôi câu” ). Đi sâu hơn vào phương diện nghệ thuật, có thể thấy thơ văn xuôi trong Thi khúc chiều phai không chỉ là một lựa chọn hình thức mà còn là một chiến lược biểu đạt giàu ý thức của tác giả.
Ở những bài như “Miền khát vọng”, mạch cảm xúc được triển khai theo kiểu “dòng ý thức”, không bị bó buộc bởi niêm luật hay nhịp điệu cố định, nhờ đó những suy tư về tình yêu được đẩy đến tận cùng độ ngân vang nội tâm: “Anh yêu Em”. Nếu trong tình yêu đôi lứa, còn mỹ từ nào đẹp đẽ thanh khiết hơn tôi xin được thay lời. Nhưng có lẽ không còn ngôn từ nào đẹp, tròn trịa hơn nữa, nên tôi đành phải bắt chước chúng sinh mà lặp lại…” – câu văn vừa như lời tỏ bày, vừa như một mệnh đề triết học về bản chất của ngôn ngữ tình yêu. Chính ở điểm này, thơ Hồng Phương cho thấy sự gần gũi với quan niệm của Baudelaire khi ông coi thơ văn xuôi là “một phép màu linh hoạt, thích ứng với mọi chuyển động của tâm hồn” (trong “Paris Spleen”, Baudelaire).
Tuy nhiên, nếu thơ văn xuôi của nhiều tác giả thiên về sự thanh thoát, huyền ảo, thì thơ văn xuôi của Nguyễn Nhuận Hồng Phương lại mang nhiều chất đời, thậm chí có lúc gần với giọng kể tự sự, như thể người viết đang “nói” hơn là “làm thơ”. Điều này tạo nên một sắc thái riêng: thơ không đứng ngoài đời sống mà hòa vào đời sống, không trau chuốt cầu kỳ mà giữ được sự chân thành, trực diện. Có thể bắt gặp trong nhiều đoạn thơ văn xuôi của ông một kiểu nhịp điệu nội tại – nhịp của suy nghĩ, của cảm xúc dâng lên rồi lắng xuống – khiến bài thơ giống như một đoạn độc thoại nội tâm hơn là một cấu trúc thi ca truyền thống.
Chính sự kết hợp linh hoạt giữa thơ có vần điệu chuẩn mực và thơ văn xuôi đã tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật đa thanh cho Thi khúc chiều phai. Nếu những bài lục bát ngắn gọn như “Đôi câu” là những “nốt nhạc” cô đọng, thì thơ văn xuôi lại là những “trường đoạn” mở rộng biên độ cảm xúc. Nhờ đó, tập thơ không đơn điệu về hình thức mà luôn biến hóa, khi thì chặt chẽ, hàm súc; khi lại phóng khoáng, tự do. Đây chính là một trong những đóng góp đáng chú ý của Nguyễn Nhuận Hồng Phương: đưa chất văn xuôi – vốn là sở trường của ông – vào thơ một cách tự nhiên, tạo nên những bài thơ vừa giàu suy tưởng, vừa giữ được độ rung cảm cần thiết của thi ca.
Thi khúc chiều phai vì thế không chỉ là một tập thơ, mà là một hành trình nội tâm – nơi người đọc có thể bắt gặp chính mình trong những nỗi nhớ, những yêu thương và cả những mất mát. Tình yêu trong thơ ông không chỉ là cảm xúc mà còn là một niềm tin, một cứu rỗi tinh thần: “Ta cho nhau cho cả cuộc đời/ Cho những thứ chỉ tình yêu mới có…” (bài “Cho…” ). Dẫu có những dang dở, chia xa, thơ ông vẫn không bi lụy mà giữ được ánh sáng của hy vọng và khát vọng sống.
Khép lại tập thơ, có thể tin rằng Nguyễn Nhuận Hồng Phương vẫn còn nhiều dư địa sáng tạo phía trước. Chúc ông tiếp tục giữ vững ngọn lửa đam mê, để thơ ca ngày càng chín muồi và lan tỏa sâu rộng hơn trong lòng bạn đọc, mở ra những “thi khúc” mới – không chỉ của chiều phai, mà của cả bình minh đang đến.
Đầu hạ 2026
LÊ GIA HOÀI
