Say mê các cuốn truyện Giamilia, Núi đồi và thảo nguyên… rất hay, rất nổi tiếng về vùng núi, đồi và thảo nguyên mênh mông, tuyệt đẹp của nhà văn Chingiz Aitmatov, chúng tôi theo dấu chân ông đến chiêm ngưỡng vẻ đẹp của đất nước Kyrgyzstan – quê hương ông và đất nước láng giềng Kazakhstan.
Thảo nguyên mênh mông, mênh mông đến thế! Nó uốn lượn nhấp nhô, nhấp nhô theo những ngọn đồi thoai thoải, có chỗ trông như rẻ quạt, có chỗ như những chiếc nón úp, bát úp xếp chéo lên nhau, lớp lớp nối tiếp nhau đến tận chân núi mờ xa. Chúng tôi đi vào thời điểm cuối hè, đầu thu, khí hậu thật đẹp, có nắng nhưng không nóng, gió lồng lộng, mát lạnh. Đầu thu nên có cây đã lác đác lá vàng, nổi bật trên nền trời xanh thắm và dưới đất sóng đồi uốn lượn. Cỏ ở Kyrgizstan vẫn còn xanh nhưng không non tơ như đầu hè. Ở Kazakhstan, cỏ đã chuyển sang màu vàng nhạt.
Đắm mình trong thảo nguyên vàng rực hoàng hôn, một màu vàng trù phú, ấm áp, yêu thương, màu mật ong ngọt mát óng ánh của hoa cỏ, lúa mì. Ngút ngát sắc vàng uốn lượn vun vút theo bánh xe. Buổi sáng không khí se lạnh, óng ánh bạch kim trên thảo nguyên. Từng đàn bò, ngựa, cừu nối đuôi nhau trên đường quốc lộ. Chúng ung dung, thong dong dạo bước, chẳng sợ xe ô tô, xe phải tránh bên lề đường. Có chú cừu còn tinh nghịch dỏng tai nghe còi xe như điệu nhạc vui, chờ chú bé chăn cừu cưỡi ngựa phóng lên nói câu gì đó, chú mới nhường đường cho xe qua.
Trên thảo nguyên những đàn gia súc thung thăng gặm cỏ. Những chú bê con quấn bên chân bò mẹ, thật đáng yêu. Thỉnh thoảng, một chú ngựa háu đá phóng lên trước đoàn, tung vó về sau thật điệu nghệ. Những chú bé khoảng sáu, bảy tuổi cưỡi la theo người lớn chăn gia súc rất thuần thục. Những đàn gia súc ở xa trông như những chấm đen di động. Khung cảnh thảo nguyên thật thanh bình, trong lành, êm ả, mẩn mê.
Xa xa, phía sau thảo nguyên là dãy Thiên Sơn hùng vĩ – nóc nhà của vùng Trung Á. Dãy Thiên Sơn bao bọc đất nước Kyrgyzstan và một phần đất nước Kazakhstan. Dãy núi trùng trùng điệp điệp những mũi tên, những mái nhà bạc trắng tuyết phủ quanh năm, những đỉnh núi có sông băng. Đầu thu, băng cũng đã tan nhiều, nhưng đỉnh núi vẫn còn trắng xóa hòa vào mây, lấp lánh trong mây. Nước suối cuồn cuộn đổ ầm ầm như thác, có nhiều con suối nước đùng đục. Rừng rậm ngút ngàn, chen chúc cây vân sam thuộc họ thông xanh mướt, sừng sững cao vút như giao hòa với trời mây. Nơi đây vẫn còn lưu giữ được nhiều loài động vật quý hiếm như báo tuyết, hươu sừng dài, lợn rừng… Trong vườn quốc gia Ala Archa gần Thủ đô Bishkec của Kyrgyzstan, trên dãy Thiên Sơn, chúng tôi gặp nhiều chú chồn vàng rất đẹp.
Mê chinh phục Thiên Sơn, chúng tôi đã đến làng Altyn Arashan trên đỉnh núi. Đường đi vô cùng khó khăn, khoảng hơn 20 km men theo suối và sườn núi toàn ổ voi, ổ trâu, không có đường ô tô, chỉ là đường gia súc đi, phải xe chuyên dụng với tay lái lụa và mất gần ba giờ, nhiều phen thót tim, miệng cầu Trời Phật mới đến nơi. Đi quãng đường này chúng tôi càng hiểu, càng thương, càng cảm phục các chiến sỹ lái xe trên tuyến đường Trường Sơn thời chống Mỹ. Họ thật gan dạ, dũng cảm và có tinh thần thép tuyệt vời. Bù lại, cảnh hai bên đường quá đẹp, tràn ngập màu xanh của rừng, cây cỏ, mây trời, màu trắng của núi tuyết, của nước suối cuồn cuộn. Bên đường các loài hoa cỏ vàng tím lung linh, không khí mát lạnh vừa đủ với áo khoác mỏng. Nắng tươi như rót mật, những lều Yurt trắng như những quả bông trên thung lũng xanh thật thơ mộng.
Buổi tối lạnh co ro, buổi sáng bớt lạnh ngắm bình minh thật mê. Trên dãy Thiên Sơn những tia nắng vàng rực lan dần từ đỉnh núi xuống thung lũng, quá mãn nhãn. Được hít hà mùi cỏ, mùi đất, mùi phân ngựa, mùi nước khoáng, thoang thoảng mùi bánh rán, bánh bích quy, cà phê nóng, càng cuốn hút, càng muốn ở lại nơi tiên cảnh, xứng danh là Thụy Sĩ của Trung Á này. Chúng tôi đến làng vào đúng dịp Quốc Khánh ngày 2 tháng 9 của nước ta. Sáng dậy, chúng tôi thực hiện nghi lễ chào cờ và hát Quốc ca. Lá cờ đỏ sao vàng tung bay trong gió sớm ở thung lũng Altyn Arashan, trên dãy Thiên Sơn của đất nước Kyrgyzstan, thật ấn tượng và xúc động vô cùng.
Hai đất nước Trái tim Trung Á có rất nhiều hồ đẹp. Ở Kazakhstan, chúng tôi được chiêm ngưỡng các hồ tuyệt đẹp. Hồ Kaindy trong vườn quốc gia Kolsay “một trong những hồ kì lạ nhất thế giới” rất độc đáo, cuốn hút. Du khách gần xa ngỡ mình như lạc vào thế giới siêu thực bởi rừng “cây mọc ngược”. Những cây vân sam mọc giữa hồ, phần thân trên mặt nước đã khô, bạc màu, trông như những cột buồm, phần dưới nước vẫn còn ít lá và rong rêu bám xanh tốt, thoạt nhìn sẽ nhầm tưởng là rừng cây mọc ngược, thật ma mị. Buổi sáng trong lành, mặt trời rọi xuống nước hồ màu ngọc bích, màu cẩm thạch óng ánh, lấp lánh sao. Hai bên hồ, rừng cây vân sam cao vút trên sườn núi dốc ngược, phong cảnh quá hữu tình. Nhưng hồ Kaindy còn ít khách đến thăm bởi nó nằm trong một hẻm núi, đường đi khó khăn, sỏi đá gồ ghề, ổ voi nhiều, có đoạn đường như những luống khoai, có đoạn phải xuyên qua suối, phải đi xe chuyên dụng. Tài xế mở nhạc, hứng khởi nên chạy nhanh, người nảy lên trần xe, ngả nghiêng, chới với trong hơn một giờ và đi bộ khoảng gần 30 phút mới đến. Khi đã vượt qua gian khó, nhìn thấy hồ vỡ òa cảm xúc, bao mệt nhọc tiêu tan, cảm giác thư thái, sung sướng, mãn nguyện dâng trào.
Hồ Kolsay gần thành phố Almaty (cố đô của Kazakhstan) có cảnh quan thiên nhiên tuyệt mỹ, được ví như “viên ngọc quý” phía Bắc dãy Thiên Sơn. Nước hồ màu ngọc bích trong xanh, mát lạnh trong buổi hoàng hôn. Hồ được bao quanh bởi các lưu vực sông núi độc đáo. Mặt hồ phẳng lặng, mướt xanh, là tấm gương của những dãy núi nhấp nhô với rừng cây xanh tốt.
Đặc biệt là hồ nước mặn Issik-Kul (có nghĩa là hồ ấm). Đây là hồ nước mặn lớn thứ hai trên thế giới, sau biển Caspi, là Hòn ngọc Trung Á. Thật ngỡ ngàng, không tin nổi, hồ mênh mông như biển, những bãi cát vàng óng, những bãi sỏi nâu sẫm, tròn nhẵn. Gió lồng lộng cuộn sóng trắng xóa, âm thanh ì oạp chẳng khác sóng biển. Hồ chạy dọc dài, nằm giữa hai dãy núi thuộc dãy Thiên Sơn. Nước lam biếc, núi trắng phau hòa với mây trời. Trời – nước – núi – mây mênh mông, bồng bềnh như lạc chốn thiên thai. Đường quốc lộ chạy dọc dài theo biển hồ, tha hồ chiêm ngưỡng, thật mãn nhãn.
Ngoài các hồ, thảo nguyên, dãy Thiên Sơn tuyệt đẹp, hai quốc gia Trái tim Trung Á còn có loại địa hình kỳ thú, độc đáo và hiếm có là các hẻm núi. Hẻm Jeti-Oguz nằm ở phía đông Kyrgyzstan, gần thành phố Karakol, nổi tiếng với cảnh quan đẹp độc đáo. Thật sửng sốt khi thấy các ngọn núi đá sa thạch đỏ rực giống hình dạng bảy chú bò mộng khổng lồ đang chực lao xuống thung lũng có những cánh đồng lúa mì vàng rực, ngon lành.
Truyền thuyết kể rằng vào thời cổ đại, một thủ lĩnh đã cướp vợ một thủ lĩnh khác. Vị thủ lĩnh bị cướp vợ yêu cầu trả lại người vợ xinh đẹp, yêu dấu của mình, nếu không sẽ bị tiêu diệt. Vị thủ lĩnh độc ác không chịu, hắn được tùy tùng bày cho một kế hoạch khủng khiếp. Tùy tùng bảo rằng thủ lĩnh kia đòi vợ nhưng không nói rõ sống hay chết. Mừng quá, thủ lĩnh cướp vợ tổ chức bữa tiệc to. Giết đến con bò đực thứ bảy thì hắn cũng rút kiếm đâm cô vợ cướp được. Nhưng hành động tàn ác của hắn đã bị trừng phạt. Máu từ trái tim của nàng văng lên đá tạo thành dòng nước nóng hổi tuôn ra, mang theo bảy con bò đực, cuốn theo thủ lĩnh và đoàn tùy tùng hung ác xuống thung lũng và chúng biến thành những tảng đá đỏ rực này. Truyền thuyết hay và ý nghĩa càng tăng thêm vẻ ly kỳ, hấp dẫn của hẻm núi độc đáo có một không hai.
Một hẻm núi không thể không đến thăm, đó là Hẻm núi cổ tích, có tên là hẻm Skazka (có nghĩa là câu chuyện cổ tích), nằm ở phía Nam của hồ Issyk Kul thuộc dãy Ala-Too, một phần của hệ thống núi Thiên Sơn. Hẻm núi này đất đá có cấu tạo như trên mặt trăng. Nổi bật với các hình thù đá độc đáo và màu sắc rất phong phú. Đá sét màu nâu, đỏ, vàng, cam… được gió, mưa và tuyết mài giũa thành những tác phẩm điêu khắc tuyệt mỹ: những lâu đài, cầu treo, tòa tháp, những người và vật khổng lồ, những dãy núi như Vạn lý trường thành…. Ta lạc vào đây như lạc vào thế giới cổ tích thần tiên.
Hẻm vực Charyn thực sự hùng vĩ, rộng lớn được ví như “Grand Canyon ở châu Á”. Đây là một di sản thiên nhiên thế giới được hình thành từ đá trầm tích có niên đại khoảng 12 triệu năm. Trong thung lũng của những lâu đài cổ tích, ẩn chứa những vẻ đẹp kì bí, nguyên sơ, độc đáo, tầng tầng lớp lớp đá sa thạch lộng lẫy nhiều màu sắc: hồng, tía, đỏ, cam… rực rỡ dưới ánh mặt trời thật mê hoặc. Không chỉ có núi đá kì vĩ điệp trùng, ở đây còn có dòng sông ngọc bích xanh trong và hồ nước cẩm thạch lung linh. Ta đã lạc vào thế giới cổ tích bí ẩn. Một kho báu trời ban, một tượng đài kì vĩ mà Kazakhstan đang gìn giữ, bảo tồn và phát huy.
Ở đất nước Kyrgyzstan có một di tích cổ còn lưu giữ là tháp Burana Tower (theo tiếng Ả Rập có nghĩa là tháp của nhà thờ Hồi Giáo), là một trong những công trình kiến trúc lâu đời nhất ở Trung Á, nằm ở thung lũng Chuy, gần thị trấn Tokmok. Tòa tháp cổ, nghiêng, cao 45 m, một trận động đất đã gãy phần ngọn, chỉ còn 25 m, đỏ au rực rỡ trong nắng. Bên cạnh có cầu thang xoắn ốc để vào trong tháp, hơi ngột ngạt nhưng lên đỉnh tháp được tận hưởng cảnh quan hùng vĩ của dãy Thiên Sơn và vùng thung lũng, thật ngoạn mục. Tháp cùng một số công trình còn dấu tích trên đất và lăng mộ là tất cả những gì còn sót lại của thành cổ Balasagun, được thành lập bởi người Krakhanids vào khoảng thế kỷ IX – XI. Tháp được UNESCO công nhận là di sản thế giới, nằm trên con đường tơ lụa huyền thoại nổi tiếng.
Tương truyền nơi đây Đường Tam Tạng đi thỉnh kinh đã ghé qua. Việc ngôi tháp bị sập có một truyền thuyết thật đau lòng. Truyền thuyết kể rằng ngày xưa có một vị lãnh chúa quyền lực có cô con gái yêu quý. Trong lễ sinh nhật đầu của con, ông mời các nhà tiên tri, thông thái trong vùng đến dự. Tất cả họ đều đoán cô bé sống hạnh phúc, duy có một người muốn nói sự thật, mặc dù có thể bị xử tử. Theo ông, đến sinh nhật lần thứ 16 cô gái sẽ qua đời vì bị nhện độc cắn. Vị lãnh chúa sợ hãi đã cho xây tháp để bảo bọc con gái mình trong đó. Đến ngày sinh nhật thứ 16 cô vẫn bình thường, ông liền mang giỏ trái cây đến để ăn mừng cùng con. Nào hay khi cô cầm trái cây lên thì một con nhện độc giấu mình trong giỏ đã cắn. Ông đau đớn, gào khóc rung chuyển đất trời nên phần trên của tháp đã bị đổ. Một câu chuyện hết sức cảm động về tình phụ tử bất diệt.
Trên vùng đất hoang sơ tươi đẹp đầy gió, người dân du mục sống trong những túp lều Yurt độc đáo. Lều nho nhỏ, xinh xinh hình tròn, một cửa ra vào nhỏ thấp, lều kín mít, ấm áp khi đông sang, mát mẻ khi hè đến. Vách lều được làm từ cụm lưới mắt cáo bằng gỗ hoặc tre bao quanh buộc lại với nhau bằng gân bò rất bền, có độ dẻo dai và dễ tháo lắp, khi kéo ra dài, rộng khoảng 1,5 – 1,8 m, khi xếp lại khoảng 70 – 80 cm. Mái lều bằng các thanh nan kết nối với vòm lều hình tròn rất thuận tiện khi di chuyển. Lều được phủ bằng lớp vải thảm dạ hoặc da của gia súc. Mùa đông người ta dùng ba bốn lớp thảm dạ, giữa các lớp và lớp ngoài được bôi mỡ cừu, mỡ bò để tránh băng tuyết, mưa gió ngấm vào lều, giữ ấm lều.
Bên trong lều, họ che các vách mắt cáo bằng cách treo các tấm vải thổ cẩm dệt hoa văn nhiều màu sắc. Những hoa văn mang thông điệp về đời sống tinh thần, tín ngưỡng, truyền vào đó năng lượng tích cực của cuộc sống. Những tấm vách thể hiện rõ sự giàu, nghèo của các gia đình. Nhà giàu thì lều to, vách thổ cẩm nhiều, khoảng 24 vách. Lều cỡ đại 32 vách dùng để hội họp. Mỗi tấm thổ cẩm làm vách dài, rộng khoảng 1,5 – 1,8 m. Lều Yurt là biểu tượng của gia đình người du mục, người chủ gia đình nằm ở vách đối diện cửa ra vào, phía phải là nữ, phía trái là nam. Sàn lều trải bằng các tấm thảm, lều dành cho khách du lịch được đặt các giường. Vòm lều tròn có mười thanh nan, hình chữ thập vừa đẹp, vừa để thoáng khí vào mùa hè, để biết giờ và nhìn sao dự đoán thời tiết. Đó cũng là biểu tượng trên lá cờ của đất nước Kyrgyzstan. Cửa lều thấp nhỏ, khách vào lều phải cúi để chào chủ nhà và bước vào bằng chân phải thể hiện sự vui vẻ, thiện chí, còn bước chân trái thì ngược lại. Bậu cửa được xem là ông thổ địa, không được giẫm hoặc ngồi lên. Chúng tôi được trải nghiệm ngủ lều một đêm ở cạnh biển hồ Issik-Kul, tối ấy rét, gió lồng lộng riết róng, ầm ào trên mái lều, gió như muốn hất tung lều. Mấy chị em run run sợ sợ, nghĩ càng thương người dân du mục nay đây mai đó với túp lều.
Hôm sau bình minh lên ấm áp, trời rất đẹp, chúng tôi được nghe giới thiệu nghề săn bắt, huấn luyện đại bàng – “chúa tể của bầu trời”. Một người dân địa phương đã làm nghề này là đời thứ sáu, anh tiếp tục duy trì truyền thống của gia đình, dân tộc và đang dạy cho con mình việc săn bắt, huấn luyện đại bàng – một nghề không dễ, phải hiểu biết tập tính của đại bàng, phải yêu quý nó. Người ta bắt đại bàng trên núi cao bằng hai cách: tìm tổ đại bàng hoặc dùng lưới vây bắt. Nếu gặp tổ đại bàng có hai con thì chỉ bắt một con, nếu chỉ có một con thì không bắt, vì đại bàng chỉ đẻ được hai trứng. Thời điểm mang đại bàng đi săn từ tháng 9 đến tháng 2 năm sau, vì mùa hè 3,4,5 các loài thú sinh nở, thú bố mẹ dạy con cách sinh tồn, đến tháng 9 các con non mới có thể tự lập nên nhà nước mới cho săn bắt. Đại bàng săn được thỏ, cáo, cả sói và hươu sừng tấm. Những con hươu nặng 300 – 400 kg thì đại bàng phải kết hợp với chó săn.
Vũ khí lợi hại nhất của đại bàng là bộ móng, khi săn mồi lực quặp của móng khoảng 2 kg, tương đương lực khí của lốp xe con. Trung bình một con đại bàng sống 60 năm, người nuôi đại bàng chỉ nuôi nó 20 năm đầu dùng để đi săn. Nó 20 tuổi, tuổi trưởng thành thì thả về với thiên nhiên để duy trì nòi giống. Đại bàng mắt rất tinh có thể phóng tầm mắt khoảng 4 km, theo bản năng nó luôn phóng mắt để nhìn mồi nên thị lực sẽ giảm. Do đó, họ đã làm một cái mũ da đội vào đầu nó để bịt mắt, chỉ khi cho ăn và đi săn mới mở. Con đại bàng trưởng thành nặng hơn 9 kg, sải cánh rộng 3 m. Anh bắt con đại bàng này ở trên đỉnh núi lúc nó hai tháng tuổi, bây giờ đã huấn luyện được 6 năm, nặng 7,5 kg sải cánh rộng 2,5 m. Khi đi săn người ta dùng đại bàng mái vì đại bàng mái lớn hơn đại bàng trống. Chúng tôi được xem biểu diễn đại bàng săn mồi, đại bàng kết hợp với chó săn mồi thật hấp dẫn, được chụp ảnh với đại bàng thật thích. Nâng con đại bàng không dễ, nhất là phụ nữ và để cho đại bàng sải cánh lại càng khó, phải biết cách lắc cổ tay cho đại bàng khó đậu trên tay thì nó sẽ giang cánh. Phải nói là một trải nghiệm hết sức thú vị đối với đoàn chúng tôi.
Ở hai đất nước tuyệt vời này, trái cây mọc hoang dọc đường rất nhiều. Táo đỏ chín rực cây, táo xanh sai lúc lỉu, ẩn sau tán lá. Đoàn dừng lại một cây mơ bên đường, quả chi chít, chín rụng vàng đỏ cả gốc cây. Mơ dại, quả như mơ nước ta, nhưng ít chua, ngọt ngọt thơm thơm và chín màu đỏ nhiều. Cả đoàn được một bữa no say, thích thú. Dọc đường, người dân bán các loại trái cây trồng rất nhiều. Dưa hấu sọc xanh ngọt ngon, rất to, khoảng 10 – 20 kg một quả, dưa vàng ngọt lịm khoảng 5 – 7 kg một quả. Mơ trồng to ngọt hơn mơ dại, họ bán mơ, táo, lê, dâu tây trong xô nhựa, khoảng 3 – 5 kg, bán cả xô, không cho chọn, giá rẻ hơn ở ta, dưa hấu, dưa vàng thì quá rẻ. Món ăn ở hai nước rất ngon, họ ăn chủ yếu là thịt cừu, ngựa, bò, gà.
Đặc biệt đầu mùa săn bắt nên chúng tôi được thưởng thức món chim trời thịt mềm, thơm hấp dẫn. Rau chủ yếu là salad, sữa chua, kem thật ngon. Ở hai nước Trung Á, cảnh quan đẹp, thoáng đãng, sạch sẽ, vật giá rẻ, con người thân thiện, chân chất, dễ gần, thật đáng mến, đáng yêu. Họ đón đoàn ở sân bay và các nơi đoàn đến bằng những tiếng đàn, tiếng sáo đậm đà bản sắc dân tộc, thật điêu luyện, thật hiếu khách, thật ấn tượng. Chúng tôi thật sự mãn nguyện và cảm ơn nhà văn Aitmatov rất nhiều, nhờ tác phẩm của ông, chúng tôi đã theo dấu chân ông để khám phá hai quốc gia Trái tim Trung Á còn hoang sơ mà vô cùng kỳ thú. Viếng mộ ông và mộ những người dân bị Sa Hoàng sát hại năm 2016, chúng tôi thật sự xúc động. Vẫn biết chúng tôi chưa thể khám phá hết vẻ đẹp của đất nước và con người quê hương ông, chưa chiêm ngưỡng hết vẻ đẹp mà ông miêu tả trong các tác phẩm, nên mong có ngày được trở lại. Xin cảm ơn ông, cảm ơn đất nước Kyrgyzstan và Kazakhstan đã cho chúng tôi những trải nghiệm tuyệt vời trong cuộc đời mình.
Trung Á 28.8 – 5.9, Hà Nội 12.9.2024
PHẠM THỊ HỒNG THU
