“Nỗi buồn chiến tranh” (tên ban đầu là “Thân phận tình yêu”) của Bảo Ninh cùng với “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường và “Bến không chồng” của Dương Hướng là ba cuốn tiểu thuyết cùng được trao Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1991, đặt một dấu ấn quan trọng cho văn học đổi mới. Trước tin nhà văn đàn anh Nguyễn Khắc Trường qua đời, nhà văn Bảo Ninh xúc động nhớ lại kỷ niệm hai người lần đầu gặp nhau.
Hồi đó, năm 1986, để được vào học Trường Viết văn Nguyễn Du, ngoài tác phẩm ứng tuyển, thí sinh phải thi hai môn: Văn học và Lịch sử. Giống với dạo xưa thi tốt nghiệp phổ thông cả hai môn đều kiểu văn bình luận. Văn, bình bài “Từ ấy” của nhà thơ Tố Hữu, còn Sử thì bàn về ý nghĩa của Đại thắng Mùa xuân.
Không quá khó, tôi nghĩ vậy, tự tin làm bài nộp bài. Ai dè khi báo điểm: Văn 6, nhưng Sử thì dưới mức trung bình. Đáng ngượng đã đành, còn đáng lo, không hiểu mình bàn luận cái gì trong bài để đến nỗi như thế. Cũng rất buồn và thất vọng bởi rớt chắc rồi. Mặc dù người ta vẫn thường bảo viết văn cần gì phải học, mà tôi tự biết thực lực của mình, không học không viết được.
Bất ngờ, mấy ngay sau, tôi được văn phòng của Tạp chí Văn Nghệ Quân Đội gọi điện hẹn ngày giờ tới tòa soạn gặp gỡ cán bộ biên tập, và nói rõ là gặp về truyện ngắn “Trại bảy chú lùn”. Tôi rất ngạc nhiên và cả thấy hãi nữa. Truyện này tôi viết từ lâu, nhưng cất để đấy; về sau, Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến đọc thấy cũng đường được, cho đánh máy và tự tay ông đã đưa bản thảo ấy tới Văn Nghệ Quân Đội gửi trực tiếp nhà văn Nguyễn Khắc Trường và nhà văn Trung Trung Đỉnh ban văn xuôi. Rồi ông bẵng quên, chẳng cho tôi hay.
Buổi sáng ấy, nghiêm ngắn đúng giờ như một anh lính, tôi có mặt. Đã bao nhiêu lần ngang qua, nhưng lần đó lần đầu tiên tôi vào bên trong cổng Nhà số Bốn phố Lý Nam Đế. Và đấy cũng lần đầu sau vừa tròn 10 năm ra quân rời đời bộ đội tôi lại đang trong một doanh trại. Doanh trại, thì đúng là như thế, nhưng là một điểm đóng quân đặc biệt. Một biệt thự dáng xưa, rất đẹp và thanh tĩnh. Sân thềm rợp bóng cây.
Nhà văn Nguyễn Khắc Trường đợi tôi bên cây đại ngoài sân. Anh, khuôn mặt chữ điền, vóc dạng mạnh mẽ, cao lớn, bàn tay chắc nịch (anh vốn pháo thủ phòng không). Anh hỏi tôi phải Bảo Ninh không, rồi thân mật bắt tay, tự giới thiệu, và nói ngay, định là chỉ tớ cậu thôi mà vừa nãy Phó tổng Hồ Phương bảo muốn có vài lời với cậu. Anh đưa tôi vào phòng khách của tạp chí, bên phải sảnh. Trong phòng, bên bàn, nhà văn Hồ Phương vóc người đậm, vận quân phục mùa hạ, hàm đại tá ve áo. Ngày ra quân lon trung sĩ, và trong suốt những năm quân ngũ chưa từng trực diện một cán bộ chỉ huy nào trên cấp đại úy, tôi hoảng, vội chỉnh tư thế, đứng nghiêm, dập gót, “báo cáo thủ trưởng, tôi…”.
Nhà văn Hồ Phương trấn tĩnh tôi, bảo tôi ngồi xuống nói chuyện và thoải mái đi. Trà được rót ra, thuốc lá cũng một bao Điện Biên được bóc, mặc dù chỉ một mình tôi hút. Trò chuyện nhẹ nhàng, thong thả. Trước là về sức khỏe của song thân tôi, rồi về đời sống hiện thời của tôi, gia đình vợ con, quê nhà. Và về đời bộ đội. Nhập ngũ hồi nào, lính Bê nào… Tôi dần dạn lên. Nhờ sự ân cần và cung cách thân tình cởi mở không chút bề trên của hai nhà văn bậc cha chú và bậc đàn anh mà mặc dù xưa giờ chẳng giỏi nói năng bàn luận, hôm ấy tôi trò chuyện không bị gò bó vướng vấp. Với lại cũng nhờ được chủ yếu hỏi han về ký ức chiến trường quân ngũ nên tôi càng dễ chuyện.
Gần cuối buổi, chừng hơn tiếng đồng hồ, nhà văn Nguyễn Khắc Trường mới đề cập tới “Trại bảy chú lùn”. Anh để bản thảo ấy lên bàn, bảo là truyện đọc được, nhưng còn có nhiều câu nhiều đoạn viết vụng, hoặc lủng củng tối nghĩa hoặc dài dòng lập ý, và cả không ít những lỗi văn phạm (anh đã khoanh dấu bút chì). Nếu biên tập cho kỹ, anh bảo vậy, đây có thể sẽ là một truyện ngắn khá. Tuy nhiên anh muốn việc này tôi tự thực hiện, tự tôi mang bản thảo về, đọc lại, sửa lại cho kỹ, cần thì viết lại. Không vội, tạp chí sẽ đợi.
Tuân lời khuyên của nhà văn Hồ Phương và nhà văn Nguyễn Khắc Trường, tôi đã chăm chút sửa sang lại “Trại bảy chú lùn”. Hai tháng sau, tạp chí cho đăng truyện ngắn đầu tay ấy của tôi. Và nhờ vậy, nhờ có truyện được đăng ở Văn Nghệ Quân Đội mà không lâu sau đấy tôi nhận giấy gọi của Trường Viết văn Nguyễn Du triệu tập vào học khóa 3.
BẢO NINH
