Tản văn của Thuận Ánh: Nhớ mùi mứt cháy

Trong kí ức của mỗi người là một bài dạy của cha mẹ về việc sắm sanh cho Tết để rồi cùng nhau hòa quyện thành một Tết chung có sự góp nhặt văn hóa của nhiều miền.

Nửa năm sáp nhập và đổi thay, nửa năm chưa đủ quen với việc đón nhận cái mới thì Tết cổ truyền đã tới, mùa xuân mới đã sang. Mọi người, mọi nhà lại vẫn nhịp tuần hoàn công việc sắm sửa chu toàn để đón chào năm mới. Những cuộc đặt vé tàu xe, những cuộc hẹn gặp nhau mùa xuân đã rộn rã trong lòng thì tôi lại bâng khuâng nhớ về cái Tết cổ truyền đầu tiên của mình ở khu tập thể giáo viên nơi Tây nguyên nắng gió, cái Tết đầu tiên xa quê, xa cha mẹ, xa không khí đoàn viên của một người trẻ xung phong về công tác ở miền xa, cái Tết có mùi mứt cháy thơm lòng đến tận sau xa.

Khu tập thể của giáo viên ngày ấy là một dãy nhà gồm các phòng được ghép bằng ván, lợp bằng tôn, gió thông thốc những âm thanh như tiếng nhạc đặc biệt của núi rừng. Ngày thường vẫn xôn xao nấu ăn, giặt giũ, cành cạch tiếng quay tay kéo nước từ giếng rất sâu. Tết về, khu tập thể bỗng yên vắng lạ. Những thầy cô xa quê không có tiền mua đủ một tấm vé đã tụ họp nhau sắm Tết. Mỗi người mang một góc Tết chưa trọn vẹn, mỗi người mang một nỗi nhớ nhà da diết để góp lại thành mùa xuân đầy đủ yêu thương.

Chúng tôi vụng về làm những mẻ mứt nghệ, mứt gừng, có khi cháy sém mà thơm từng góc nhà tập thể ngày ấy. Chúng tôi cũng gói bánh chưng, bánh tét, muối dưa món củ kiệu củ hành. Trong kí ức của mỗi người là một bài dạy của cha mẹ về việc sắm sanh cho Tết để rồi cùng nhau hòa quyện thành một Tết chung có sự góp nhặt văn hóa của nhiều miền. Mâm cỗ tất niên nghèn nghẹn nhớ. Mâm cỗ giao thừa quặn thắt thương. Cũng mai đào, cũng bánh mứt, cũng bếp than hồng mà thiếu chút rét Bắc. Khu tập thể tĩnh lặng trong từng hơi thở nhớ nhà, nhớ từng khoảnh khắc thiêng liêng trước thềm năm mới. Chúng tôi tĩnh lặng để dấu đi những giọt nước mắt yếu đuối. Chúng tôi tĩnh lặng để cảm nhận sự hòa quyện của Tết cổ truyền với không gian mới lần đầu.

Học trò của tôi phần lớn là người Gia Rai, Ba Na. Ngày ấy, các em chưa quen với phong tục Tết của người Kinh, càng chưa hiểu câu “Mồng Một Tết cha. Mồng Hai tết mẹ, mồng Ba Tết thầy”. Với các em, Tết chỉ đơn giản là được nghỉ học. Thầy cô trong suy nghĩ của chúng vẫn là người của lớp học, của bảng đen phấn trắng chứ không phải là người để “điTết”. Trước ngày nghỉ Tết, tôi nói với các em rất nhiều về những phong tục Tết cổ truyền, kể chúng nghe nhiều về cảm xúc đoàn viên, hân hoan đón chào năm mới. Xuân về trên những chồi non lộc biếc. Xuân về trên con mắt tươi vui. Xuân tràn ngập trong lòng mỗi người. Và năm ấy, đúng sáng mồng Ba Tết, khi tôi còn uể oải dọn dẹp căn phòng nhỏ thì có tiếng lẹp kẹp ngoài cửa.

Mấy đứa học trò rụt rè đứng đó, chân đất, đầu trần, tay mang theo nào bắp, nào chuối, miệng lí nhí những câu không rõ lời và ánh mắt vừa háo hức, vừa lo lắng như sợ làm sai điều gì đó. Khi tôi ôm lấy chúng thì chúng mới bắt đầu bẽn lẽn, trong veo nói những câu chúc vụng về khiến cả nhóm cùng cười rộn ràng. Trong căn phòng nhỏ vừa là phòng khách, vừa là nơi chấm bài nhưng ranh giới giữa người thầy nghiêm khắc trên bục giảng với đám học trò không còn nữa, thay vào đó là buổi trò chuyện ấm áp, yêu thương bên bánh mứt cô tự làm. Chúng hỏi thêm về cách làm bánh mứt. Chúng hỏi thêm về phong tục chúc Tết.

Có những mảng kí ức không rực rỡ sắc màu nhưng lại bền bỉ như mùi trầm hương, cứ mỗi độ xuân về lại len lỏi thức dậy trong tôi. Đó là kí ức về khu tập thể của giáo viên với những phòng gỗ ván ghép và tấm chân tình hồn nhiên của đám học trò. Chúng xô đẩy nhau không chịu là người đầu tiên gõ cửa phòng cô. Chúng ngượng nghịu nói những câu chúc Tết. Sự ngượng nghịu rụt rè của các em lại như ngọn lửa sưởi ấm lòng người xa quê như tôi.

Đã hai mươi sáu năm đi dạy, tôi đã có nhiều cái Tết xa quê. Quan điểm về Tết của tôi và của nhiều người về Tết đã ít nhiều thay đổi. Nhận thức về Tết cổ truyền của học trò nơi này đã khác. Khu tập thể của giáo viên ngày ấy cũng đã được dỡ bỏ và xây những dãy nhà khang trang. Nhưng mỗi khi mọi người, mọi nhà náo nức mai đào, náo nức bánh mứt, náo nức sum họp thì lòng tôi lại se sẽ nhớ về mùi hương của mứt cháy len trong từng góc nhà của tập thể, nhớ về ánh mắt rụt rè của học trò người Gia Rai, Ba Na trước cửa phòng để đi Tết cô.

Có những cái Tết không cần mâm cao cỗ đầy. Chỉ cần một chút yêu thương đúng lúc, một nỗi nhớ cha mẹ, nhớ quê hương, nhớ người thương rất đỗi giản dị và một tấm lòng non nớt mà chân thành, là đủ sưởi ấm cả một đời người làm thầy.

THUẬN ÁNH