Truyện ngắn Đoàn Thị Diễm Thuyên: Chú hay “Người bạn già”

VHSG- Chú vẫn đón tiếp tôi một cách niềm nở. Mấy tháng mới gặp lại, tóc chú trắng hơn, còn tóc của tôi thì ngắn cũn cởn, không còn rũ xuống vai hay phấp phới bay một cách lãng mạn nữa. Căn phòng của chú vẫn sang trọng và vô cùng sạch sẽ, chiếc lọ hoa nhỏ bằng thủy tinh trên bàn nước được cắm một đóa hồng nhạt.

Chú vẫn ngồi gác chéo chân trên trên chiếc ghế sofa như những lần trước, nhưng tôi thấy xa lạ! Chú giống một “ông giám đốc” hơn là một “người bạn già” như trước đây chú vẫn nói, dù chú là giám đốc thật! Trước mắt tôi vẫn là hình ảnh một người đàn ông phong lưu, từng trải, mọi lời nói cử chỉ đều uy nghiêm, chững chạc. Giọng nói tiếng cười của chú vẫn thế sao hôm nay tôi nghe như âm thanh được phát ra từ chiếc đài, cuốn băng cassette, còn dáng chú ngồi như một pho tượng. Tôi cảm thấy căn phòng thật lạnh lẽo, thiếu hơi ấm người. Bỗng dưng trong đầu tôi đặt câu hỏi: tôi đang nghĩ gì về chú?

Nhà văn trẻ Đoàn Thị Diễm Thuyên

Tôi nợ chú, một món nợ ân tình và một món nợ tiền bạc. Tiền bạc dễ làm người ta kiêu hãnh hoặc xấu hổ khi đối xử với các mối quan hệ chung quanh. Tiền bạc là hiện vật còn ân tình thì vô hình hoặc biến hình. Đôi khi tiền bạc có giá trị nhất định nhưng lại tạo nên một thứ ân tình vô giá, còn quyết định sự hiện diện của ân tình lại tùy thuộc vào thứ khác là nhận thức!.. Tôi thua chú những ba con giáp, ít nhiều mang “dáng dấp” của “con khỉ non” hồi ba mươi sáu năm về trước của chú. Cách đây nửa năm tôi chuyền cành, múa may, bày “trò khỉ” còn hồn nhiên, nhưng bây giờ tôi thấy mình lọt thỏm trong ánh mắt, suy nghĩ của chú, vả lại tôi không đủ niềm tin để “hồn nhiên” nữa. Những biến động về đời sống, công việc và các mối quan hệ “ngày hôm qua” là bằng chứng để tôi kiểm tra độ tin cậy của “ngày hôm nay”, để tránh bám phải cành khô và ăn phải quả đắng.

Nguyên quán của chú là Hà Nội, tôi là người miền Nam rặt ri, lại là dân tỉnh lẻ. Những ngày đầu mới biết chú, tôi gọi chú là chú, xưng con – chú  không hài lòng! Chú bảo “như thế thân thiện quá!” Chú xưng “chú” và gọi tôi là “cháu”, tôi nghe theo như một “nguyên tắc”… Không hiểu sao lúc ấy, tôi cảm thấy tin tưởng chú lắm. Vâng… thì gọi chú, xưng cháu, vừa lịch sự, lại vừa có vẻ văn minh…

Những lần tôi gặp chú, những buổi trò chuyện thoáng qua trong giây lát… không nhiều nhưng luôn làm tôi nhớ. Đằng nào chú cũng là người lớn, đằng nào chú cũng là một người từng trải, đằng nào chú cũng là một người có địa vị… mỗi lời nói thốt ra đều có trọng lượng và giá trị. Và chú, thừa sức để cho một “đứa trẻ” như tôi biết chú là người khôn ngoan! Bởi lẽ, thường những đứa trẻ hiếm khi nhận biết được như thế nào là một người lớn khôn ngoan.

– Một người già và một người trẻ, một người đàn ông và một cô gái, không quan hệ công việc, không quan hệ thân thiết như gia đình – thầy trò, không phải là dồng nghiệp, càng không phải là tình nhân… thì là gì đây?

– Thì chắc là bạn bè… nếu chú chấp nhận được như thế!

Và chú đã chấp nhận như thế, không khó mà cũng chẳng dễ… Trước khi đến trò chuyện với chú, phải báo trước. Tôi được chú đón tiếp ân cần, lịch sự, chưa bao giờ nội dung những cuộc trò chuyện lại là những câu chuyện phiếm. Tôi được quan tâm khá chu đáo, nào là chỗ ở, đời sống, công việc, gia đình và cả tình yêu.

– Xin lỗi, chú có thể hỏi là cháu đã có bao giờ ngủ chung giường với chàng trai của mình?

Chú đã hỏi như thế, tất nhiên là tôi đã đỏ mặt và cảm thấy như bị xúc phạm, dù tôi đã cam đoan với chú là không có vấn đề gì cả, rằng tôi đủ lớn để có thể nghe những chuyện như vậy. Tôi đã giật thót cả mình… có bao nhiêu người đàn ông xa lạ trên đời đã hỏi trước mặt những cô gái trẻ điều này, với nhiều mục đích khác nhau?

– Chẳng có gì là quan trọng khi một người đàn ông quan hệ xác thịt với một người đàn bà, hay một chàng trai quan hệ với một cô gái, một cô gái quan hệ với một người đàn ông đã lớn tuổi… Xác thịt vẫn chỉ là xác thịt, nhưng cảm nhận về tâm hồn và tình yêu thì mỗi người mỗi khác, vậy nên cứ làm cho mình hài lòng mà không phải lo nghĩ và trả giá nhiều là được rồi. Cháu còn trẻ, còn có cơ hội để yêu thì cháu hãy yêu đi, sao lại e ngại và do dự? Chẳng có gì là quan trọng nếu cháu cảm thấy mục đích sống và khát vọng của cháu là trên hết…

Chú đã nói với tôi những điều như thế… lúc đầu, tôi hãy còn cảm giác bối rối, khoảng mười lăm phút sau thì trấn tĩnh lại được, vì trong khoảng thời gian ấy, bộ óc của tôi đã cật lực suy nghĩ và có bảy mươi phần trăm sự đồng tình với những điều chú nói.

“Xác thịt vẫn chỉ là xác thịt…”, điều này thì tôi luôn mường tượng ra được. Hồi năm học lớp chín, thầy giáo dạy môn sinh vật nói với chúng tôi khi giảng về “cơ thể người” như thế này: con người nếu không có cột sống và bộ xương sườn thì cũng giống như một đống thịt bầy nhầy! Không hiểu sao “chân lý” mà thầy “phát biểu” có thể tồn tại theo tôi lâu đến như vậy, cho đến tận bây giờ? Vậy nên “xác thịt vẫn chỉ là xác thịt…”, người đàn ông có thể theo đuổi một cô gái đẹp cho đến lúc được sở hữu, người phụ nữ có thể giành giật chồng của một người phụ nữ khác cho đến lúc được mới cam lòng… rồi cuối cùng cũng bỏ! Vì “xác thịt cũng chỉ là xác thịt…”, không tìm thấy ở nơi này thì người ta tìm ở nơi khác, không được xin, được biếu thì cũng mua được, “trộm” được, còn “tâm hồn” thì không!

– Thưa chú, cháu không hiểu… có lẽ cháu chưa đủ lớn để hiểu!

– Rồi thế nào cháu cũng hiểu, cháu đủ nhạy cảm để biết những điều chú nói… nhưng chú không biết là sau này cháu sẽ sống theo cách nào?!

Thật sự tôi cũng không biết sau này mình sẽ sống theo cách nào, nhưng tôi luôn bị ám ảnh và chi phối bởi những lời chú nói. “Hãy nghĩ mọi việc ở mức độ đơn giản hơn, hãy sống cho đủ một đời sống”. Đấy là ngôn từ của chú, bao giờ cũng thế, tôi không tìm thấy sự sáo rỗng, giáo điều hay cục mịch, thô thiển ở nơi những ngôn từ ấy. Chúng luôn có một “trọng lượng” đáng nể, nếu không đổi thành thứ vật chất quý giá nào đấy, theo cách nào đấy thì cũng là “bằng chứng sống” về bản chất con người của chú.

Bẵng hơn một năm, tôi mới gọi điện thoại cho chú.

– Cháu chào chú!

– A… chào cháu! Thế nào, lâu quá hử, chú cứ tưởng là cháu đến một xứ sở nào khác rồi chứ?! Thế nào, cháu vẫn ổn đấy chứ?…

– Cháu không sao cả, cháu vẫn sống, vẫn mừng vì chú nhận đã nhận ra giọng nói của cháu ngay từ câu chào! Chú khỏe phải không? Chú có gì mới không? À, chú có bồ mới không? Thời gian qua chú có tỏ tình với một cô gái nào không?…

– … Đùa thế thôi, chú già rồi còn bồ bịch chi nữa. Chú nói thật, vì đấy không phải là nhu cầu, với một người như chú, và cũng không phải niềm vui hay hãnh diện, đối với một người như chú… Những thứ đó chỉ dành cho những người trẻ như cháu thôi. Lại đổi chỗ làm rồi à, cứ bay nhảy như thế có tốt không?!… Yêu đi chứ, trẻ thế tội gì không yêu, phí đời lắm… chả sao cả, chú nghĩ là chả sao cả!… Thế à, lương như thế là cao rồi đấy, sắm được cả điện thoại di động là giàu quá rồi còn gì… Không đủ sống ở đất thành phố ư? Chà, còn trẻ quá thì mơ chi làm giàu, phải học và làm trước đã, nếu sống lương thiện được là tốt lắm rồi cháu à …

Có lẽ, kể từ bây giờ tôi sẽ không lớn hơn nữa hay khôn hơn nữa trước chú, như thế là đủ… để giữ một mối quan hệ! Tôi có thể đã và sẽ có nhiều sự thay đổi, nhưng chú thì không. Tất cả cũng giống như nơi gặp gỡ của “chúng tôi”, chưa bao giờ vượt ra khỏi phạm vi chiếc bàn tiếp khách trong phòng làm việc của chú. Ở nơi ấy, đã có lúc tôi nghĩ chú là “người bạn già”, có lúc tôi lại nghĩ chú là “pho tượng”, có lúc tôi nghĩ chú chỉ là “chú” – rất mơ hồ … Tôi cũng chưa bao giờ xác định mối quan hệ giữa “chúng tôi” là mối quan hệ gì, chỉ biết rằng trong cuộc sống của tôi luôn có chú, không thể thiếu. Và chú, cho đến cuối đời vẫn luôn có những lúc nghĩ về tôi. Trong cả hai ý nghĩ, đều không có sự hiện diện của xác thịt, lợi ích, nhu cầu hay một mối tình yêu đương nào cả!

ĐOÀN THỊ DIỄM THUYÊN

2 thoughts on “Truyện ngắn Đoàn Thị Diễm Thuyên: Chú hay “Người bạn già”

  1. Nguyễn Hồng Minh says:

    Nhà văn đang khai thác 1 – vấn đề khác biệt về nam nữ, một nhân vật nam, 1 nhân vật nữ; 2- vấn đề tuổi tác, một người lớn tuổi, hơn ba giáp và một người trẻ; 3- vấn đề vùng miền, hai nhân vật ở hai miền khác nhau và có một số nét tính cách và văn hóa khác nhau, cốt cách và hệ phả sống; 4 – vấn đề về quan điểm thể xác, tình yêu, quan hệ bạn bè; 5- vấn đề cô đơn, và các giá trị về con người và xã hội khi đưa vào truyện ngắn các hình ảnh sự cô đọc.
    Qua năm trường nghĩa trên, truyện ngắn đã mở ra những tiềm tàng của mâu thuẫn, những vấn đề có thể làm bộ khung cho những phóng bút, cho những cảm xúc kể chuyện hoặc tự sự sâu sắc của nhân vật. Cảm tưởng đọc từng đoạn truyện ngắn, một nửa truyện ngắn, rồi cả truyện ngắn, tôi cứ như trông chờ một điều gì đó, đợi tới việc khai thác những trường nghĩa trên ở chiều sâu, ở chiều rộng, ở cả những điều đẹp đẽ, không đẹp hoặc xen kẽ trong đó là những phát ngôn, những trình lý thuyết phát lộ nào đó của tính cách con người, của vai trò tác động qua lại, của thời gian tuổi tác, quan điểm, của văn hóa, của triết lý học cứu về xác thịt, tâm hồn, tinh thần nào đó, nhưng đợi mãi, đọc hết truyện ngắn rồi mà nhát cắt truyện ngắn chỉ chém tới những cảm nhận dường như của tác giả về vấn đề tình yêu, tình bạn ngoài nhục dục. Gần như tác giả muốn nói tới sự trong sáng, muốn đề cập tới kía cạnh tuyệt đối của quan hệ, giá trị tinh thần tuyệt đối, hoặc ít nhất cũng là hướng tới giá trị đó trong quan hệ giữa hai người một nam và một nữ.
    Thực tế tôi đã bắt gặp, và cũng có truyền nội dung về tình bạn và tình dục vào một truyện ngắn. Vấn đề rất khó khai thác, bởi giữa tình bạn và nhục dục nó khác với tình yêu và nhục dục. Tính dục cần thiết trong tình yêu nam nữ để họ gắn kết lại với nhau thành một gia đình. Khi hai người nam và nữa tiến tới hôn nhân hoặc sống như mối quan hệ hôn nhân thì tính dục luôn là cái dây cột, gắn kết họ với nhau. Thông qua quan hệ tình dục mà họ tạo lập tình yêu gia đình, chia sẻ gánh vác trách nhiệm và cả bổn phận. Giờ đây trong xã hội tình dục đã không bó buộc và thiết chắt như trước nhưng đi kèm với nó luôn là trác nhiệm, nghĩa vụ và cả bổn phận. Truyện ngắn không đi theo hướng tìm kiếm tự do nào đó trong tình dục để khẳng định tình yêu hay tình bạn. Với tình bạn thì chỉ có tính dục là đủ và dừng lại, cái giới hạn tính dục ở mỗi con người trong tình bạn là nội năng, là năng lượng bên nhau mà bạn bè có thể tạo ra cho nhau chứ không chia sẻ hoặc cướp mất năng lượng ấy. Tức là tính dục không được làm tình, không được quan hệ tình dục để chia sẻ, hoặc tìm kiếm sự hòa hợp. Thường tình bạn giữ tính dục trong giới hạn ấy mà không, ít vượt qua giới hạn của quan hệ tình dục. Truyện ngắn cũng chút ít nhắc tới điều này nhưng cũng không khai thác việc tình bạn sẽ như thế nào khi tính dục của mỗi người được giao thoa, được hòa hợp giữa hai cơ thể nam và nữ.
    Truyện ngắn đưa ra khoảng cách thời gian giữa nhân vật nam và nữ để biện bạch cho việc giữa hai người có khoảng cách và không coi trọng chuyện thể xác. Trong các xác định ấy, truyện ngắn xem xét tới văn hóa, tính cách và tri thức sống của mỗi nhân vật, mỗi thứ góp phân vào một chút để đẩy cái gần tới tuyệt đối của tình bạn trong sáng, không phàm tục và gây dựng niềm tin chắc chắn ở nhau. Nhân vật nữ đôi lúc tự sự và suy nghĩ và được diễn giải nhiều hơn nhân vật nam. Truyện ngắn đã đưa ra hình tượng, tôi cảm giác như là việc khai thác giữ cái cương và cái nhu. Nhân vật nam thể hiện cho cương, nhân vật nữ thể hiện cho nhu. Kiểu giống như cau và dây trầu, nhưng ở phạm vi tình bạn không phải tình yêu, hoặc ở một mức độ tình yêu nào đó đơn phương từ phía nhân vật nữ, không nhiều.
    Truyện ngắn không để động tới những gì liên quan tới nhân vật nữ, nhân vật nam để giải thích, để làm sáng tỏ những gì liên quan, như tại sao, tại sao và tại sao? Có lẽ truyện ngắn không phải là gì đó để giải thích, để trình bày nguyên nhân.
    Đọc truyện ngắn này tôi, có lẽ hiểu rõ hơn sự khác biệt giữa truyện ngắn và tản văn, giữa truyện ngắn và bài văn tả cảm xúc, suy nghĩ về một vấn đề. Giữa đó mong manh quá, và giữa đó khó phân biệt quá. Truyện ngắn dừng lại khi tôi hoặc người đọc chưa muốn dừng lại, chưa biết hết mọi điều, hoặc ít nhất là biết đủ các thông tin. Có lẽ đó là ý đồ nghệ thuật của tác giả, một cách thức như là thiết lập một dạng hình truyện ngắn chăng? Viết tới đây tôi nghĩ tới quy luật và cách sống hiện đại ngày nay, với công nghệ 4.0 rồi 5.0 tương lai mà Nhật Bản thiết lập thành phố 5.0 đầu tiên để đón đầu thế vận hội, thì chia cắt dòng nghĩa, dòng tư tưởng hoặc tạo ra ý tưởng truyện ngắn, rồi sau này tiểu thuyết thành những chuỗi, mà mỗi khúc tham gia vào đó sẽ tạo ra giá trị chung cho truyện ngắn, cho tiểu thuyết thì phải. Cách sống với công nghệ hiện nay làm con người quen với cách tích tắc không giống như đồng hồ mà là tiếng click chuột, tiếng bàn gõ máy tính, tiếng ok, like, hoặc delete trong một nút bấm, rất gọn, nhanh, không phải nghĩ, mà vẫn khẳng định mình đang tham gia vào một chuỗi giá trị nào đó mà con người là yếu tố quyết định, là yếu tố lựa chọn. Tư duy đơn giản ấy, sự phóng khoáng ngây thơ ấy dần dần đi vào trí não và từ đó tạo ra những thói quen. Cái đó có cái tốt và có cái chưa tốt. Ta chia nhỏ ra để làm cái phần nhỏ ấy một cách rất nhanh, số lượng nhiều, và khi có nhiều người tham gia vào chuỗi giá trị ấy rồi thì sự liên kết hình thành và không sợ không có mối quan hệ, không sợ không tạo lên một thành quả. Và thế là vô số chuỗi giá trị ấy, vô số truyện ngắn, vô số tiểu thuyết được hình thành bằng việc tự nhiên hay nhu cầu để cùng nhau tồn tại, để cùng nhau khẳng định mà các khâu, các đoạn, các mắt xích tự vận động mà gắn kết với nhau, mà cùng tham gia vào chuỗi giá trị ấy bên trong người đọc, bên trong tôi để hình thành lên cái gọi là giá trị của truyện ngắn, của văn học, của tiểu thuyết tác động tới con người. Đây chính là cách mà công nghệ, đời sống văn học hiện đại tác động tới con người, và tôi nghĩ truyện ngắn này là một trong số đó.

    • DIỄM THUYÊN says:

      Diễm Thuyên cảm ơn độc giả Hồng Minh rất nhiều vì đã đọc và phân tích rất chi tiếc truyện này. Truyện viết khi cô ấy 23 tuổi, cũng hồn nhiên và ngu ngơ như chính con người cô ấy thời điểm đó. Và hôm nay được đăng lại như một kỷ niệm đẹp, từ suy nghĩ, tư duy trong cách sống, cách viết cũng như bản ngã của cô gái trong truyện, vẫn thiên về những điều trong sáng… Giờ cô ấy đã 40, nếu viết chắc cũng khác đi nhiều 🙂

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *