Tiểu luận Trương Đăng Dung: Lí luận văn học như là một khoa học

Công trình nghiên cứu lí luận văn học “Văn bản văn học và sự bất ổn của nghĩa” của Trương Đăng Dung vừa được Hội Nhà văn Việt Nam trao Giải thưởng Văn học năm 2021. Đại diện cho các tác giả nhận giải thưởng, nhà lí luận phê bình Trương Đăng Dung đã có bài phát biểu sâu sắc tại lễ trao giải. Vanvn.vn trân trọng giới thiệu đến bạn đọc…

Nhà lí luận phê bình Trương Đăng Dung

Vậy là đã tròn 10 năm kể từ khi tôi được nhận Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội (2011) cho tập thơ đầu tay “Những kỉ niệm tưởng tượng”. Hôm nay, tôi lại vinh dự được nhận Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam cho công trình nghiên cứu lí luận văn học Văn bản văn học và sự bất ổn của nghĩa”. Có thể nói, các giải thưởng này là sự ghi nhận và động viên của giới nghiên cứu và sáng tác cho những nỗ lực của tôi trên hành trình học tập, nghiên cứu và sáng tác văn học nhiều năm qua.

Cách đây 10 năm, trong lời cảm ơn Hội Nhà văn Hà Nội, tôi có nói “thơ là sự diễn giải các trạng thái của tồn tại người một cách tự nguyện”, hôm nay tôi xin phép được nói thêm rằng “lí luận văn học là sự khám phá cái đặc trưng bản thể của văn bản văn học một cách khoa học”. Đối với tôi, giữa hai lĩnh vực nghiên cứu lí luận văn học và sáng tác thơ không có gì mâu thuẫn, mà ngược lại, chúng bổ sung cho nhau bằng sự khác biệt để ngỏ của mỗi lĩnh vực. Lí luận, phê bình diễn giải cái thế giới nghệ thuật của nhà thơ qua văn bản văn học, còn nhà thơ thì khám phá cái thế giới bên ngoài thông qua thế giới bên trong của chính mình. Tôi cần đến thơ như một diễn ngôn có khả năng thể hiện được cái tôi bất an trước thế giới, điều mà trong diễn ngôn khoa học văn học tôi không làm được. Và tôi cần đến lí luận văn học như một diễn ngôn khác có thể khám phá những bất ổn học thuật trước cái đối tượng phức tạp mang tên tác phẩm văn học, điều mà trong thơ tôi không thể thực hiện được.

Nhà lí luận phê bình Trương Đăng Dung (thứ 2 từ phải sang) nhận Giải thưởng Văn học Hội Nhà văn Việt Nam 2021

Thưa các anh, các chị, chúng ta biết rằng, cùng với sự hình thành và phát triển của khoa học văn học, từ cuối thế kỷ XIX, ở châu Âu, lí luận văn học ngày càng có vị trí quan trọng trong hệ thống các khoa học văn học, ngày càng khoanh vùng được đối tượng nghiên cứu với những vấn đề riêng, lí giải và soi sáng những vấn đề đó trên bình diện lí luận. Suốt quá trình học tập và nghiên cứu, tôi đã không tiếp cận các tri thức lí thuyết văn học theo cách phân chia chính trị về các hệ thống thế giới, nhờ đó tôi đã nhận ra rằng ở đâu lí luận văn học xác lập được bản chất tự nhiên đặc trưng của đối tượng nghiên cứu, khoanh vùng được đối tượng nghiên cứu với những vấn đề riêng, lí giải và soi sáng chúng trên bình diện lí luận, thì ở đó lí luận văn học mới có thể phát triển như một ngành khoa học thực sự.

Trên thế giới, vẫn còn có nơi do nhập nhằng giữa đối tượng nghiên cứu của lí luận văn học và đối tượng nghiên cứu của lịch sử và phê bình văn học, người ta đã đồng nhất sự phân tích tác phẩm văn học cụ thể trong nghiên cứu lịch sử văn học và phê bình văn học với sự phân tích vấn đề tác phẩm văn học trong lí luận văn học, nơi vai trò của những khái quát hoá lí luận và việc tiếp cận bản thể tác phẩm văn học đều xảy ra trên bình diện trừu tượng. Tình hình trên dẫn đến tình trạng nhiều vấn đề cơ bản của mỹ học và lí luận văn học không được nghiên cứu từ gốc một cách khoa học, nên ai cũng có thể lẩy ra một vấn đề nào đó làm bùng bổ những cuộc tranh luận kéo dài. Người ta tranh luận ríu rít ở trên ngọn của vấn đề, nhưng cái gốc của nó bị bỏ qua. Vì thế, nếu nói văn học suy tư tưởng, thì điều đó không chỉ liên quan đến sáng tác văn học, mà còn liên quan đến cả lĩnh vực nghiên cứu, lí luận, phê bình văn học.

Do nhận ra sự khác biệt giữa văn bản văn học và tác phẩm văn học, tư duy lí luận văn học không còn phụ thuộc nhiều vào mỹ học sáng tạo mà từng bước khẳng định vai trò quan trọng của mỹ học tiếp nhận. Mỹ học tiếp nhận đã giúp tôi nhận thức sâu sắc rằng cơ chế tạo nghĩa của văn bản văn học không ổn định, nó mang tính quá trình. Bên cạnh nghĩa đang tồn tại của văn bản văn học là nghĩa được thiết lập. Vậy nên, có hai vấn đề đặt ra liên quan đến phương thức tồn tại của tác phẩm văn học: Một là tính chất ngôn ngữ, cái quyết định đặc trưng bản thể của văn bản văn học; hai là khả năng tạo lập đời sống cụ thể của văn bản văn học, độc lập với chủ ý của nhà văn. Nhiều năm qua, tôi đã dành tâm sức cho hướng nghiên cứu này với mục đích khám phá phương thức tồn tại của tác phẩm văn học, để từ đó soi sáng trở lại mô hình phản ánh nghệ thuật – một vấn đề quan trọng của lí luận văn học mác xít. Cuốn sách Văn bản văn học và sự bất ổn của nghĩa cùng với những chuyên luận khác đã xuất bản, là kết quả của quá trình học tập và nghiên cứu theo hướng đó của tôi.

Kính thưa các nhà văn, nhà thơ, nhà lí luận phê bình, càng làm việc và học hỏi, tôi càng ý thức hơn về những giới hạn của chính mình. Tôi hiểu rằng mọi nỗ lực của mình cũng chỉ là sự vươn tới giới hạn của cái chưa biết. Tôi hi vọng, ngày càng có nhiều hơn những nhà nghiên cứu lí luận văn học trẻ tuổi sẽ làm tốt hơn chúng tôi cái công việc gian khổ, lâu mọc mũi sủi tăm này. Một lần nữa, xin cảm ơn BCH Hội Nhà văn Việt Nam, HĐLL PB Hội Nhà văn Việt Nam; cảm ơn các bạn đọc gần, xa đã dành cho tôi vinh dự lớn này.

Chúc các anh, chị sức khoẻ, bình an!

Hà Nội, 29 Tết Nhâm Dần, 2022

TRƯƠNG ĐĂNG DUNG

2 thoughts on “Tiểu luận Trương Đăng Dung: Lí luận văn học như là một khoa học

  1. Phương says:

    Góp ý & bình luận:
    Cho bài tiểu luận Trương Đăng Dung “Lý luận văn học như là một khoa học. “.
    Tôi xin phép tác giả Dung để góp 1 vài ý đối với bài viết của anh.
    -Tất nhiên liệu,điều đầu tiên tôi chúc mừng anh đoạt giải thưởng do BCH Hội Nhà Văn Việt Nam(BCH mới-lần X) trao tặng.
    -Riêng tôi xin cám ơn anh đã viết bài & bài viết được đăng trên trang vanhocsaigon.com để độc giả đọc,gồm tôi nữa có một “cách nhìn khái quát” đối với lý luận văn học nước ta hiện này & thế giới.
    -Theo tôi,thật ra lý luận-văn học-văn bản-khoa học-mỹ học cũng là “cái tên” do con người “đặt” ra để gọi mà thôi!Ví như: lý luận là danh từ để chỉ “cái lý,cái luận”(từ hoạt động tư duy)của con người.Tất cả,đều xuất từ con người mà ra:người suy nghĩ- người đưa lý luận,người đặt tên,người so sánh-đối chiếu để bình,để luận rồi người giải thích,phân tích qua ngôn ngữ(chữ viết)-bài đăng;người phải mất thời gian,công sức,tìm tòi & ý sáng tạo,cóp nhặt,sưu tầm,lấy ý,chép ý từ sách của người khác.v.v.để viết thành 1 cuốn được gọi là(đặt tên) là “công trình-khoa học-lý luận-văn học.v.v. có phải không?Anh Tiến ơi!Thật ra,sách tiểu luận đoạt giải của anh trước đây vài chục năm đã có người viết rồi,ví như cuốn “Lý luận & phê bình văn học Việt Nam của đồng tác giả Hoài Thanh- Hoài Chân.”.
    -Có thể sách trên “không hợp gu với cách nhìn,đánh giá đối với giới Văn học hiện này & không hợp thời nữa” cho nên tôi & anh cũng không bàn.
    -Riêng tôi có ý kiến trong bài của anh là nếu anh giải thích & nếu anh ” tách” ra lý luận văn học như là một khoa học trong đoạn văn ở bài viết,tôi xin trích dẫn như sau: “…hôm này…văn học một cách khóa học.”.Như tôi đã nêu ý ở trên:do mọi việc đều xuất từ con người & con người thì “vô ngã”,cuộc sống thì “vô thường”(theo nhà Phật)-“Văn học là phản ánh cuộc sống”(theo lẽ thuận-tự nhiên-lẽ thường).Cho nên,lúc anh Tiến “tách” cụm từ như tôi đã dẫn để rồi đưa ra ý của riêng anh thì tôi cảm thấy “ý này chưa thuyết phục” đối với đại đa số độc giả(trong đó có tôi).Vì sao?Vì con người “vô ngã”,mà văn học xuất từ con người,trong lúc anh lại nêu ý kiến: “…lý luận văn học…đặc trưng bản thể văn bản văn học…khoa học”(Anh Tiến là con người)=Chỉ riêng ý này thì chưa thuyết phục với độc giả,với tôi(tôi nhấn mạnh ý văn học “không- bản thể” là do con người quyết là nó: có(hoặc không)?Vậy,theo tôi thì lúc tôi viết bài để đưa ý riêng của mình thì tôi không dám nói: “tôi đi khám phá bản thể văn học.v.v. như anh đã nêu trong bài viết.”.Tôi chỉ dám nói: Tôi viết văn-làm thơ để “trãi lòng”, để “cảm nhận” cuộc sống-văn học-ngôn ngữ bây giờ hiện nay như thế nào?
    -Tôi góp ý vài lời,mong anh hiểu & cảm thông,tôi cũng mong BBT-BQT trang vanhocsaigon.com bỏ quá vì tôi đã góp ý. Tôi xin chào trân trọng.

  2. Phương says:

    Góp ý & bình luận:
    Cho bài tiểu luận Trương Đăng Dung “Lý luận văn học như là một khoa học. “.
    Tôi xin phép tác giả Dung để góp 1 vài ý đối với bài viết của anh.
    -Tất nhiên liệu,điều đầu tiên tôi chúc mừng anh đoạt giải thưởng do BCH Hội Nhà Văn Việt Nam(BCH mới-lần X) trao tặng.
    -Riêng tôi xin cám ơn anh đã viết bài & bài viết được đăng trên trang vanhocsaigon.com để độc giả đọc,gồm tôi nữa có một “cách nhìn khái quát” đối với lý luận văn học nước ta hiện này & thế giới.
    -Theo tôi,thật ra lý luận-văn học-văn bản-khoa học-mỹ học cũng là “cái tên” do con người “đặt” ra để gọi mà thôi!Ví như: lý luận là danh từ để chỉ “cái lý,cái luận”(hoạt động tư duy)của con người.Tất cả,đều xuất từ con người mà ra:người suy nghĩ- người đưa lý luận,người đặt tên,người so sánh-đối chiếu để bình,để luận rồi người giải thích,phân tích qua ngôn ngữ(chữ viết)-bài đăng;người phải mất thời gian,công sức,tìm tòi & ý sáng tạo,cóp nhặt,sưu tầm,lấy ý,chép ý từ người khác hoặc chép từ sách của người khác.v.v.để viết thành 1 cuốn được gọi là(đặt tên) là “công trình-khoa học-lý luận-văn học.v.v. làm của riêng & ghi tên của mình có phải không anh Dung?Thật ra,sách tiểu luận (công trình)đoạt giải của anh trước đây vài chục năm đã có người viết rồi,ví như cuốn “Lý luận & phê bình văn học Việt Nam của đồng tác giả Hoài Thanh- Hoài Chân.”.
    -Có thể sách trên “không hợp gu với cách nhìn,đánh giá đối với giới Văn học hiện nay & không hợp thời nữa” cho nên tôi & anh cũng không bàn.
    -Riêng tôi có ý kiến trong bài của anh là nếu anh giải thích & nếu anh ” tách” ra lý luận văn học như là một khoa học trong đoạn văn ở bài viết,tôi xin trích dẫn như sau: “…hôm nay…văn học một cách khoa học.”.Như tôi đã nêu ý ở trên:tất cả mọi việc đều xuất từ con người & con người thì “vô ngã”,cuộc sống thì “vô thường”(theo nhà Phật)-“Văn học là phản ánh cuộc sống”(theo lẽ thuận-tự nhiên-lẽ thường).Cho nên,lúc anh Dung “tách” cụm từ như tôi đã dẫn để rồi đưa ra ý của riêng anh thì tôi cảm thấy “ý này chưa thuyết phục” đối với đại đa số độc giả(trong đó có tôi).Vì sao?Vì con người “vô ngã”,mà văn học xuất từ con người,trong lúc anh lại nêu ý kiến: “…lý luận văn học…đặc trưng bản thể văn bản văn học…khoa học”(Anh Dung chỉ là con người viết bài,làm thơ,sáng tác theo “cảm nhận riêng” của anh qua các bài “tiểu luận-bút ký-tản văn-lý luận phê bình.v.v.).Vậy thì làm sao anh ghi,anh viết là anh “đi” & “khám phá” bản thể văn bản văn học…như là một khoa học.”,theo tôi là không được nêu ý như vậy.Tại đây,tôi muốn nhấn mạnh ý:văn học vốn là “không- bản thể” thực tại,mà nó là do con người quyết: có(hoặc không)?Vậy,theo tôi nếu như tôi viết bài trên để đưa ý riêng của mình thì tôi không dám nói: “tôi đi khám phá bản thể văn học.v.v. như anh đã nêu trong bài viết.”.Tôi chỉ dám nói: Tôi viết văn-làm thơ để “trãi lòng”, để “cảm nhận” cuộc sống-văn học-ngôn ngữ bây giờ hiện nay như thế nào?
    -Tôi góp ý vài lời,mong anh hiểu & cảm thông,tôi cũng mong BBT-BQT trang vanhocsaigon.com bỏ quá vì tôi đã góp ý. Tôi xin chào trân trọng.
    (Tôi xin chỉnh sửa đoạn góp ý của tôi lúc 09.20pm-tối 21/02/2022-Đây là đoạn cập nhật mới & thành đoạn góp ý chính thức của tôi.Mong BBT-BQT trang vanhocsaigon.com lưu ý.Tôi xin chân thành cám ơn.Bài tôi viết lúc chiều nay(khoảng 13.30pm tôi lược & xóa bỏ đi.)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.