Không nhất thiết phải chinh phục Nobel bằng mọi giá

Trong lịch sử văn học Nga, nhiều nhà văn lớn từng được trao giải Nobel Văn học: Ivan Bunin (1933), Boris Pasternak (1958), Mikhail Sholokhov (1965), Aleksandr Solzhenitsyn (1970) và Joseph Brodsky (1987). Nhưng con đường đến với giải thưởng của họ không hề giống nhau: người bị chính quyền gây sức ép, người bị coi là đối lập, người phải rời bỏ quê hương. Những câu chuyện ấy cho thấy mối quan hệ phức tạp giữa văn học, chính trị và sự công nhận quốc tế.

Có cảm giác Nobel Văn học đôi khi còn là lời nhắc nhở về cách một đất nước đối xử với những tài năng của mình. Một quốc gia thực sự vĩ đại không chỉ bởi lãnh thổ, vũ khí hay những kiệt tác văn chương, mà còn bởi cách đối xử với con người và khả năng trân trọng, phát huy tiềm năng trí tuệ của chính công dân mình.

Tuy nhiên, Nobel vẫn là một giải thưởng danh giá, nhưng không phải thước đo tuyệt đối của giá trị văn học.

Tháng 8.2009, tại Nhà Pushkin, tôi gặp nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ Orhan Pamuk, người đoạt Nobel Văn học năm 2006, và hỏi ông điều gì thay đổi sau khi nhận giải.

Pamuk trả lời đại ý rằng chỉ có hai thứ thay đổi: địa chỉ email và số dư tài khoản ngân hàng. Ông viết không phải vì tiền, mà vì niềm vui.

Khi được hỏi liệu văn học có mục đích hoàn thiện thế giới tinh thần của con người hay không, Pamuk cho rằng mỗi nhà văn có động lực riêng, nhưng cuối cùng, cả nền văn học sẽ góp phần tạo nên những tư tưởng và ý tưởng mới. Ông lý giải rằng văn học Nga thế kỷ XIX–XX đã sản sinh nhiều kiệt tác bởi xã hội Nga khi ấy phức tạp, phát triển mạnh mẽ, và con người nhìn thấy trong văn học một nguồn hy vọng.

Tôi cho rằng Nobel là đỉnh cao đáng hướng tới, nhưng không nhất thiết phải chinh phục bằng mọi giá. Như nhà nghiên cứu Pháp Pierre Bourdieu từng chỉ ra, giải thưởng không bảo đảm giá trị thẩm mỹ của tác phẩm, cũng không đồng nghĩa với sự thừa nhận tuyệt đối. Nó còn là một phương tiện vận hành và quản lý đời sống văn học.

Điều quan trọng nhất không phải là giành được giải thưởng, mà là được lưu lại trong lịch sử văn học, hay tốt hơn nữa, trong trái tim của càng nhiều người càng tốt.

Vinh quang có thể mua được, giống như ánh sáng của những ngọn đèn pha. Nhưng giá trị chân chính của tác phẩm chỉ tỏa sáng trong ánh sáng vĩnh cửu của những vì sao.

Bạn có thể xuất bản hàng chục cuốn sách, nhưng cuối cùng chỉ còn lại đôi ba dòng. Vì thế, nếu không tin rằng tác phẩm của mình sẽ được đọc sau 100 năm nữa, thì tốt nhất đừng bôi bẩn giấy.

Một tài năng đích thực có thể chỉ được đánh giá đúng sau khi tác giả qua đời. Người chết không thể mua được vinh quang. Chỉ có Vĩnh cửu mới mang lại sự phán xét công bằng nhất.

NIKOLAY KOFYRIN

TRẦN HẬU chuyển ngữ