1. “Mặt trời sắp chạm vào khe núi rồi, ta về thôi anh ơi!”.
Âm thanh trong trẻo, dịu dàng lướt trên đồi chè xanh mênh mông rồi nhẹ nhàng bay lên không trung, đậu vào vành tai phật của nhà thơ miền rừng khiến ông Diền đang mơ màng ngắm cảnh chợt bừng tỉnh, trở về với thực tại. Chiều nay, hai vợ chồng ông đã có một cuộc trải nghiệm đầy thú vị trên đồi chè thơ mộng Uyên Hai.
Thu gọn chiếc máy ảnh Nikon bỏ vào túi, ông liếc nhìn người vợ trẻ thon thả trong bộ đồ trang phục Thái bó sát lưng ong. Trong lòng ông như có tiếng ríu rít của một bầy chim hót, lại như có sắc trắng muốt và hương thơm thoang thoảng một rừng ban nở.
… Mười lăm tuổi, cậu bé Chảo Văn Diền đượcbố mẹ cưới cho một cô vợ cùng tuổi, gầy quắt như con nhái bén, tóc vàng ệch như râu ngô theo lễ nghi của dân tộc Giáy. Hôm ấy, cậu mới biết đó là cô bé Vùi Thị Liếng ở ngay sát cạnh nhà mình. Liếng mồ côi cả cha lẫn mẹ, bấy lâu ở với vợ chồng người chị gái có vẻ mặt âu sầu. Cậu dửng dưng, chẳng thấy vui, cũng chẳng thấy buồn gì cả.
Bố mẹ bảo:
– Con lớn rồi và lại thích lên thị trấn học thì phải cưới vợ để nó ở nhà giúp bố mẹ làm ruộng nương, chăm gà, lợn chứ!
Diền mười lăm tuổi mới học hết cấp một. Ở xã lúc đó chưa có trường cấp hai nhưng thích đi học ở thị trấn quá nên cậu đành đồng ý lấy vợ cho qua chuyện. “Ừ thì cưới. Lại được mổ con lợn to, tha hồ mà đánh chén với mấy thằng bạn thân trong bản”.
Hồi đó, tảo hôn và việc “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” là tục lệ truyền thống của dân tộc Giáy nên không ai cấm cản. Bố mẹ Diền khá giả lại có mỗi Diền là con trai nên đám cưới cũng réo rắt, thiết thatiếng kèn Pí Kẻo hòa chung tiếng kèn đồng, tiếng trống, chũm chọe, tiếng gõ mai rùa và tiếng lắc chuông thánh thót. Diền xúng xính trong bộ quần áochàm mới, đầu vấn khăn. Nó cứ mê mải nghe đội kèn thổi bài “Chào chủ nhà” đến bài “ Mời rượu”. Sắp đến bài “Cúng tổ tiên” thì ông Chảo Văn Hái – bố Diền mới chạy vào lôi nó ra đứng sát Liếng chuẩn bị hành lễ. Cái Liếng mặc áo đen che kín mông, xẻ nách phải, đắp thêm nhiều miếng vải màu sặc sỡ.Theo lời chỉ dẫn của ông Hái, hai đứa trẻ ngượng nghịu đi thẳng đến bàn thờ, quỳ xuống lễ gia tiên xin phép cho cô dâu được làm con cháu trong nhà.
Hành lễ xong, mẹ Diền xuất hiện, tươi cười dắt cái Liếng đi thăm buồng bố mẹ chồng và các gian buồng khác trong nhà. Cái Diến vụng về, ngượng nghịu, đi bên mẹ mà hai chân líu ra líu ríu như chực ngã.
Đám cưới Diền và Liếng kéo dài ba ngày ba đêm. Họ hàng, người cùng bản ăn xôi, thịt lợn, bánh dày, bánh bỏng thoải mái, rượu rót tràn bát.
Đêm tân hôn, sau khi ăn no uống say với bạn bè,Diền chui tọt vào buồng ngủ đến sáng. Thấy cái Liếng cứ ra ra vào vào lọ mọ dọn dẹp bếp núc, mẹ Diền thương tình bảo:
– Khuya rồi, con vào buồng ngủ với chồng con đi! Có gì mai dọn tiếp.
Cô bé run run cầm cái chổi định ra quét sân thì bà mẹ chồng giằng lấy, đẩy cô vào buồng, chốt chặt cửa bên ngoài lại. Liếng rón rén ngồi xuống mép giường nhìn cậu hàng xóm mặt non choẹt ngủ. Nóthở dài khi nghe tiếng thạch sùng tắc lưỡi trên trần nhà, ếch nhái kêu oàm oạp ngoài bờ ao. Gà gáy canh ba, Liếng mệt quá, gục xuống ngủ thiếp đi. Đến khi bà mẹ chồng mở cửa phòng, tia nắng sớm mai soi rọi cảnh hai đứa trẻ ranh, một nằm giang chân giang tay chiếm hết phần giường, một nằm gục co quắp dưới chân giường, bà thở dài ngao ngán: “Vợ với chả chồng!”.
Mẹ sinh Diền năm mười bẩy tuổi. Dưới Diền là bốn đứa em gái lít nha lít nhít, đứa nào cũng chỉ họchết lớp một thì bỏ học. Bố bảo:
– Con gái thì học làm gì cho tốn thời gian. Có mài cái chữ ra mà ăn được đâu. Cứ chăm chỉ làm ruộng làm nương, chăn gà, nuôi lợn tốt rồi sẽ có người hỏi về làm vợ. Nhà này chỉ cần cho thằng Diềnhọc lên thôi!
Ở xã lúc đó chỉ có duy nhất Diền được đi học ở thị trấn cách nhà hai chục cây số nên Diền được bố mẹ gửi trọ nhờ nhà cán bộ người Kinh ngày trước từng làm chủ tịch xã, tên Sinh nay chuyển lên làm Chánh Văn phòng Ủy ban nhân dân huyện. Cậu bé học một biết hai lại hiền lành, khiêm tốn nên được nhiều thầy yêu, bạn quý. Chả ai hay cậu bé mặt búng ra sữa ấy đã có vợ ở nhà. Mỗi tháng Diền về thăm bố mẹ một lần, lấy thêm gạo nếp, thịt lợn treo trên gác bếp lên góp ăn với cán bộ người Kinh tốt bụng. Mỗi lần về, cậu vẫn theo cha mẹ và vợ đi làm ruộng làmnương, lúc rảnh thì bắn nỏ, chơi đẩy gậy với lũ trẻ con trong bản. Tối đến, như con gà trống choai quen chuồng, cậu cũng rửa sạch sẽ mặt mũi chân tay rồi đingủ sớm. Cậu cố tình để một chiếc chăn mỏng chia đôi giường, ngủ quay mặt vào tường. Ban ngày đi làm nương hay ở nhà, cô bé Liếng và cậu cũng vẫncứ lạnh nhạt với nhau như hai kẻ xa lạ, có việc gì cần hỏi thì chỉ nói trống không hoặc ừ hữ cho qua chuyện. Diền học cùng bọn con gái là con cán bộ trên thị trấn, thấy đứa nào cũng xinh đẹp, lanh lợi và ăn mặt gọn gàng, sạch sẽ chứ đâu có lôi thôi lếch thếch, quê cục như cái Liếng vợ mình. Đợi Diền ngủ say, cái Liếng cũng từ từ leo lên giường ngủ. Nhưng nó không ngủ dưới chân giường như đêm tân hôn nữamà nằm ở phần giường đã được Diền phân đôi, quay mặt ra bên ngoài. Nó tủi thân, nước mắt trào thấm gối: “Mình cứ như người ở cho nhà nó, ngày nào cũng làm quần quật cùng bố mẹ chồng để dành dụm bát gạo, củ khoai, quả trứng… cho nó đem đi ăn học mà mỗi lần nó về, nó chẳng coi mình ra cái gì. Vợ chồng gì mà tối ngủ nào cũng quay lưng vào nhau như thế chứ!”.
Thấy con dâu buồn, mẹ ca cẩm với bố, nói bố là đàn ông thì phải bảo ban con trai cư xử sao cho phải với vợ. Bố gạt phắt ngay:
– Ôi dào! Trời khắc dạy nó!
Rồi liếc nhìn đôi mắt của bà vợ tuy đã có nămcon nhưng vẫn còn long lanh rực lửa, ông bố tủm tỉm cười, buông lửng một câu:
– Như tôi với bà ấy…
Mẹ đỏ mặt, lườm bố một cái thật nhanh.
2. Thằng Phanh chột lấy được con vợ đẹp nhất bản Chậu đấy!
– Chẳng phải đẹp nhất bản Chậu đâu! Cái Thoa đẹp nhất xã Tùng Cơi đấy!
Người thứ ba nói:
– Tao thấy nó đứng số một trong huyện này chứ chẳng đùa! Nghe người già kể: bà ngoại nó ngày xưa đẹp nhất đội gái xòe của vua Đèo Văn Long đấy!
– Thế sao nó phải lấy thằng Phanh chột? Nó tham nhà thằng ấy giàu à?
– Không phải đâu! Mẹ tao kể: Ngày xưa, mẹ thằng Phanh và mẹ cái Thoa thân nhau từ tấm bé, lấy chồng có con rồi vẫn làm nhà cạnh nhà nhau, có củ sắn, củ khoai, con cua, con ốc đều chia nhau ăn cùng. Thằng Phanh cùng tuổi cái Thoa nhưng to con đen sì, thô vụng, cái Thoa trái lại, nhỏ nhắn, trắng trẻo và xinh xắn. Có một lần bố mẹ hai nhà mải làm việc chẳng để ý đến hai đứa trẻ đang chơi đánh khăng dưới sàn nhà. Cái Thoa loay hoay thế nào mà cái khăng bật lên vụt đúng vào con mắt phải của thằng Phanh. Thằng Phanh khóc rống lên như con lợn bị chọc tiết. Hai gia đình cuống quýt buộc túm chăn vào hai đoạn tre dài làm cáng đưa thằng Phang lên bệnh viện mổ mắt nhưng hồi ấy trình độ y bác sĩ tuyến huyện còn kém nên không cứu nổi con mắt phải của nó. Bố mẹ thằng Phanh thương xót con, âu sầu mất ăn mất ngủ, ai cũng gầy tọp đi. Mẹ cái Thoa thươngbạn, thương thằng con bạn bỗng dưng vì con mình mà trở thành tật nguyền bèn năn nỉ với chồng rồi sau đó sang an ủi vợ chồng cô bạn thân:
– Thôi hai bạn đừng buồn nữa. Con dại thì cái mang. Sau này lớn lên, chúng tôi sẽ cho cái Thoa về làm vợ thằng Phanh.
Mẹ Phanh như người chết đuối vớ được cọc:
– Thật nhé! Thật nhé! Tôi lo nhất là lớn lên thằng Phanh khó lấy được vợ thôi!
3. Học hết lớp bẩy, Diền về nghỉ hè. Từ bố mẹ, các em đến bà con làng xóm ai cũng trố mắt ngỡ ngàng thấy cậu trở thành một chàng thanh niên cao to vạm vỡ, gương mặt tuy nổi đầy mụn trứng cá nhưng nom thật nam tính: Đôi mắt to rực sáng như sao, sống mũi cao thanh tú và cái miệng cười tươi ngây thơ nhưtrẻ con sắp được ăn thịt gà ấy. Năm cuối cấp nên cậu tranh thủ mọi lúc để học bài, từ tết đến giờ cậu mới dám về nhà.
Bẵng đi nửa năm không về nhà, cậu ngạc nhiên thấy cái Liếng nhái bén đen sì vợ mình bỗng trổ mã biến thành một con người hoàn toàn khác: Nom nó phởn phơ, mơn mởn như bó mạ non mẹ buộc chít giữa eo gánh ra ruộng cấy. Dưới cái chỗ chít eo ấy là cặp mông căng mẩy tròn trịa như mông con kiến bống và đôi đùi dế săn chắc thon dần xuống gót chân trần trắng trẻo, mịn màng. Ngước lên chỗ thắt eo như lưng ong là đôi măng non vừa nhu nhú cứ phập phà phập phồng theo nhịp thở của đứa gái mười bẩy vừa đi nương về.
Nhận ra Diền đang ngơ ngẩn ngắm nhìn mình, cái Liếng e thẹn lảng cái nhìn ra phía đàn gà con vừa xuống ổ, miệng khe khẽ gọi chúng: “Chiếp! Chiếp!Chiếp! Chiếp!”.
“Cái miệng nó xinh, tiếng gọi gà cũng xinh thế nhỉ!” – Diền thầm nghĩ trong bụng nhưng lại xăn xắn chạy đến bên mẹ, đỡ bó củi to tướng trên lưng mẹ:
– Lần sau mẹ địu bó củi nhỏ thôi, đừng làm bó to thế này đau lưng lắm đấy!
Mẹ cảm động, âu yếm nhìn cậu trai cả mới đi học xa về mà chững chạc, biết điều, biết ăn biết nói thế, cái bụng bà cũng nhảy tưng tưng lên vì vui sướng.
Tối hôm ấy, làm xong việc băm chuối nấu cám lợn, dọn dẹp quét tước bếp núc, Liếng vào nhà tắm làm vệ sinh lâu hơn mọi ngày. Nhìn thấy bánh xà phòng thơm Diền mới đem về tắm hồi chiều vẫn còn ươn ướt, Liếng vội vàng xoa lên khắp cơ thể trinh nữ của mình một cách thích thú và mỉm cười tự chếnhạo mình: “Mày dùng chung xà phòng thơm với thằng Diền rồi, xấu hổ lắm nhé!”. Lúc vào buồng ngủ, cô không thấy Diền để cái chăn mỏng phân chia ranh giới giường như mọi bận nữa mà xếp riêng cho cô một chiếc chăn hoa mới toanh, phẳng phiu để trên đầu giường. Dưới ngọn đèn hoa kỳ khêu nhỏ, anh chàng nằm thẳng thớm, đắp riêng một chiếc chăn thổ cẩm, nom thật hiền. Nhưng nghe tiếng thở đều đều,phập phồng của Diền, Liếng biết anh ta giả vờ ngủthôi. Mùi da thịt ngầy ngậy của cậu trai mới lớn giống mùi xạ của con cầy hương cứ vương vít xộc vào hốc mũi Liếng, Cô cố tình xoay người ra bên ngoài nhưng không sao tránh được cái mùi xạ hương thơm như mùi cơm nếp mới cứ ấp iu, lan tỏa, lại ấp iu, lan tỏa thật đê mê, quyến rũ.
Trai gái mới lớn ở gần nhau như “lửa gần rơm lâu ngày cũng bén” nhất là khi họ chợt nhận ra “người của mình” cũng đẹp đẽ, thơm tho, hấp dẫn. Chẳng cần nói năng, tán tỉnh, ve vãn. Họ tâm tình với nhau bằng ngôn ngữ cơ thể: nụ cười e lệ, ánh mắt si mê, vòng tay từ rụt rè, ý tứ đến tham lam, táo bạo. Rồi việc gì phải đến cũng đến.
Hôm sau, thấy hai đứa dậy sớm, Diền ra sân tập thể dục, Liếng vào bếp đồ xôi sắn cho bố mẹ ăn sáng đi làm nương, nét mặt đứa nào cũng tươi hơn hớn như chồi non lộc nhú đầu xuân, bố mẹ Diền thấy ưng cái bụng lắm!
Rồi Diền được nhà trường làm hồ sơ cho đi học Trường Văn công Khu tự trị Tây Bắc. Chàng trai ra đi trong nỗi nhớ thương cha mẹ và người vợ trẻ đẹp, chăm chỉ. Đẹp trai, có năng khiếu đàn hát, chàng luôn được thầy cô và bạn bè yêu quý, tôn trọng.
4. Năm mười sáu tuổi, Thoa tóc đen, da trắnghồng, thân hình nở nang cân đối và gương mặt sáng sủa, ưa nhìn: đôi mắt to tròn, long lanh, chiếc mũi cao nhỏ gọn, đôi môi hình trái tim lúc nào cũng đỏ tươi, ướt rượt như gọi mời… Trai bản đua nhau đi chọc sàn tán tỉnh. Thoa cũng thấy trái tim mình hồi hộp, rung rinh, xao xuyến nhưng bố mẹ luôn nhắc nhủ cô:
– Con là người của thằng Phanh rồi. Đừng có làm sai chữ tín để bố mẹ mất mặt với bố mẹ thằng Phanh và bà con trong bản nhé!
Thoa vốn hiền lành, ngoan ngoãn nên chẳng dám làm trái ý bố mẹ. Cô dằn lòng, khóa chặt cửa nhà, không dám bước khỏi “tang quản” – đầu sàn dành cho người nữ lên xuống – bước xuống chín bậc cầu thang để gặp cậu trai bản đẹp đẽ mà mình cũng thấy ưng cái bụng.
Lời hứa của cha mẹ Thoa như dao chém chặt vào đá, chẳng thể lung lay. Hai năm sau, Phanh và Thoa vừa tròn mười tám tuổi, hai gia đình quyết định tổ chức hôn lễ cho hai đứa. Khỏi phải nói Phanh vui mừng đến chừng nào, cậu thấy cậu là người hạnh phúc nhất thế gian này. Thoa không ghét cũng không yêu Phanh, cô chỉ vâng theo lời cha mẹ như một đứa gái ngoan, hiếu thảo với cha mẹ thôi. Mặc dù hai nhà ở sát nách nhau ngót hai mươi năm qua nhưng đám cưới vẫn được tiến hành đầy đủ các bước theo đúng tục lệ, nghi thức của dân tộc Thái: Sau lễ “dướn đăng” (dạm ngõ) nhà trai sang nhà gái hỏi vợ cho con là bắt đầu nghi thức “pay gia mươn” (thăm tháng) tháng nào nhà trai cũng phải đưa lễ gồm rượu, cơi trầu sang thăm nhà gái cho đến ngày cưới. Hai nhà vốn có mối thâm tình nên bố mẹ Thoa cũng không thách cưới cao, không đòi trâu, đòi tiền bạc, chỉ nhận chút ít tiền cho nhà trai vui lòng. Mẹ cùng Thoa miệt mài ngày đêm dệt vải, làm khăn piêu, váy áo, chăn, gối, nệm… làm quà cho ông bà, bố mẹ, chú bác, anh chị em nhà chồng. Trong buổi lễ đón dâu, đoàn nhà trai cũng vượt qua nghi lễ “tát nước” mà bên nhà gái đã chuẩn bị sẵn để cho các thanh niên bên nhà gái hắt và khoát nước làm cho cả nhà trai – nhất là ông mối và chú rể bị ướt cho đến khi họ xin tha mới thôi.Chú rể vào nhà thay quần áo để tiến hành nghi thức quỳ lạy ông bà, tổ tiên, bố mẹ nhà gái.
Sau lễ “Phúc beeng” (Lễ tơ hồng) vì nhà gần nhau quá đoàn rước dâu phải gửi cô dâu sang bên nhà hàng xóm, chờ đến đúng giờ mới đưa cô dâu vào nhà.Phanh và Thoa lại tiếp tục trải qua nghi lễ “Rửa chân”. Tiệc cưới diễn ra thật vui vẻ, nam nữ hát khắp, hát đối đáp giao duyên tình tứ.
Ngắm cô dâu chú rể đi từng mâm mời rượu, nhiều trai bản không giấu nổi tiếng thở dài thườn thượt, tiếc cho bông hoa ban xinh đẹp nhất mường bản đã rơi vào tay Phanh…
5. Khi Diền về Sơn La học ở trường Văn công Khu Tự trị Tây Bắc thì ở nhà Liếng mang thai cậu con trai đầu lòng, bố mẹ Diền càng thêm yêu quý cô con dâu ngoan hiền, chăm chỉ. Các dịp nghỉ hè, nghỉ tết, như con ong nó nhớ đường đi lối về, Diền ngày càng chịu khó về thăm bố mẹ và Liếng nhiều hơn.
Sau ba năm học ra trường, mới hai mươi mốt tuổi, anh đã được làm bố của ba nhóc tì hai trai một gái khỏe mạnh, xinh đẹp. Niềm vui thật trọn vẹn khi Diền được nhận vào công tác ở Phòng Văn hóa huyện. Ngoài niềm say mê với công tác chuyên môn, Diền còn dành thời gian tìm hiểu, viết về phong tục tập quán của dân tộc mình, mạnh dạn gửi đăng trên Tạp chí Văn nghệ tỉnh. Không ngờ những bài viết tỉ mẩn chi tiết của anh được Ban Biên tập đặc biệt chú trọng và in ra được đông đảo độc giả trong tỉnh hào hứng đón nhận. Dần dần, Diền được kết nạp vào Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh, Hội Văn học Nghệ thuật các dân tộc Thiểu số Việt Nam rồi Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam. Tiếng tăm chàng cán bộ trẻ dân tộc Giáy nổi như cồn. Anh được cất nhắc làm Phó rồi đến Trưởng Phòng Văn hóa huyện. Cô Liếng vẫn ở nhà với bố mẹ chồng, sinh thêm một con trai nữa và đi ruộng đi nương, chăm sóc con cái, chăn nuôi lợn gà. Mỗi ngày chủ nhật về thăm nhà, anh thường đem theo bạn văn chương về ăn cơm uống rượu cùng gia đình. Ai cũng khen vợ anh nhanh nhẹn, chịu khó, hiếu thảo với bố mẹ chồng và thật là hiếu khách. Nhưng khi rời khỏi nhà anh về huyện, có người bạn nói đùa:
– Diền à! Cái nhà mày ở cũng đẹp rồi nhưng nhiều khi làm xong nhà rồi, đi vào rừng còn thấy có nhiều cây gỗ đẹp hơn nữa đấy!
Diền hiểu ý anh ta ngầm chê vợ mình già và xấu hơn mình. Không nói ra những hàng ngày soi gương chải tóc đi làm Diền cũng biết thế! Diền cũng biết vẫn có những cô gái trẻ đẹp trong và ngoài cơ quan để ý đến mình. Nhưng anh luôn nhớ lời mẹ dặn:
– Vợ con nó khổ lắm và tốt lắm! Nó thay con chăm sóc bố mẹ già, nuôi dạy đàn con khôn lớn trưởng thành. Con đừng làm điều gì sai với nó nhé!
Diền dành dụm tiền mua quần áo, giày dép mới cho vợ nhưng Liếng ngại dùng lắm! Cô cất đi để dành ngày cuối tuần chồng về, đưa khách về mới dùng, còn lúc ở nhà cô tranh thủ mặc đồ cũ lao động cho khỏi phí.
Khi Diền được điều động về tỉnh làm Phó Giám đốc Sở Văn hóa thì hai đứa con lớn cũng đã vào học Trường thiếu niên Dân tộc Nội trú của tỉnh, bớt gánh nặng cho Liếng ở nhà. Rồi cha mẹ lần lượt qua đời. Diền biết ơn vợ đã thay mình chăm sóc phụng dưỡng cha mẹ mình thật chu đáo. Anh đang định thu xếp đưa Liếng và cậu con trai út theo mình về tỉnh thì bất ngờ Liếng bị cảm đột ngột rồi qua đời.
Diền càng hiểu và thấm thía nỗi đau khi mất đi người vợ hiền chung thủy suốt đời hy sinh cho chồng cho con. Anh thay vợ quan tâm chăm sóc định hướng nghề nghiệp cho các con thật chu đáo.
6. Cuộc hôn nhân sắp đặt của hai bên gia đình tuy không được như ý của Thoa nhưng cũng không làm Thoa thất vọng phiền lòng vì Phanh và bố mẹ Phanh đối xử với Thoa thật tốt.
Có những thằng đàn ông hiếu sắc rỗi mồm, mỗi khi đi ngang qua Thoa thường buông lời ỡm ờ:
– “ Tiếc bông hoa nhài cắm bãi…”.
– “ Gái một nom mòn con mắt”!
Thoa vốn hiền lành, lơ đi như là tai bị điếc không nghe thấy gì cả.
Tuy nhiên, hàng ngày Thoa tránh nhìn vào gương mặt chồng, tránh nhìn vào con mắt phải mờ đục xấu xí của Phanh. Nhất là những lúc làm chuyện vợ chồng, cô thường nhắm tịt hai mắt lại, cố hồi tưởng đến đôi mắt to tròn tinh nghịch của Phanh tuổi ấu thơ– nét nổi bật duy nhất của Phanh. Cho đến khi Phanhđổ uỵch cái thân hình đồ sộ rã rời ra giường, thở dốc vì đã hả hê thỏa mãn, Thoa mới khẽ khàng ngồi dậy, vào nhà tắm vệ sinh cơ thể trước khi trở về giường ngủ tiếp.
Thế mà cũng có được với nhau đến ba đứa con: Hai gái, một trai. Đứa con trai ra đời làm bố mẹ Phanh và Phanh vui mừng khôn xiết. Phanh xin phép bố mẹ cho vợ chồng anh ra ở riêng.
Phanh cùng bạn vào rừng chặt cây làm nhà. Số xui xẻo, người bạn lao cây từ trên dốc xuống chẳng may đổ trúng người Phanh. Anh đột tử khi chưa kịp thực hiện mơ ước làm cho vợ con mình một căn nhà nhỏ xinh.
Cái chết đột ngột, thương tâm của Phanh như một cú trời giáng xuống đầu mẹ chồng, Thoa và ba đứa con thơ. Thoa ôm mẹ chồng khóc ròng rã ngày đêm. Phanh đi rồi, Thoa mới cảm thấy ân hận và xót thương anh ấy biết chừng nào! Phanh thật tốt tính và yêu thương vợ con vô hạn. Nhớ lúc anh còn sống, Thoa vốn hát hay múa dẻo nên tham gia đội văn nghệ của xã. Phanh không hề kêu ca phàn nàn mà tối tối sẵn sàng trông con cho Thoa tham gia hát múa với bạn bè. Thoa ở vậy nuôi mẹ chồng và đàn con nhỏ. Giờ chúng đều có đôi có lứa. Cô Thoa xinh đẹp ngày nào giờ đã lên chức bà nội, bà ngoại rồi.
7. Thấm thoắt, ông Diền đã bước qua cái tuổi “xưa nay hiếm”. Ông được nghỉ hưu hơn chục năm rồi nhưng trời thương cho ông sức khỏe nên nhìn ông vẫn phong độ tráng kiện lắm! Vợ mất rồi, ông tìm nguồn vui trong việc nuôi dạy con cái, dựng vợ gả chồng cho chúng. Và giờ thì ông lao vào say sưa sưu tầm, nghiên cứu văn hóa dân tộc mình. Vốn là một tay máy cừ khôi, đã từng có nhiều ảnh tham dự và đạt giải thưởng cao trong khu vực, giờ ông lại theo đuổi đam mê đi săn tìm cái đẹp. Khai thác vẻ đẹp dân tộc mình chưa thỏa, hàng ngày rảnh rỗi, ông lại cưỡi con xe HondaWave Alpha đến vùng dân tộc Mông tìm hiểu lễ hội Gàu Tào Cha, cầu cho mưa thuận gió hòa,mùa màng tươi tốt; xuống vùng đồng bào dân tộc Lự xem lễ hội căm mường, bà con dâng tế lễ vật cầukhẩn thần sông, thần khe, thần suối và thần rồng phụ hộ cho mọi người trong mường bản được no đủ, điều lành ở lại, điều dữ mang đi.
Hôm nay, ông Diền xuống vùng đất gió tìm hiểu thêm về xòe Thái. Ông không điện báo trước cho Trưởng phòng Văn hóa – Thông tin huyện mà tự đi xe máy xuống thật sớm. Đến cổng Nhà văn hóa bản Lụa, bước chân ông chợt dừng lại khi thấy một người thiếu nữ Thái đang cầm chiếc chổi dài quét sân, dáng mềm mại nhịp nhàng như múa. Bản năng nghề nghiệp, ông vội bấm máy lên tục mấy kiểu liền, chớp lấy cái dáng lưng ong thon thả trong bộ váy áo cóm bó sát thân hình mơn mớn. Nghe tiếng động, cô gái quay lại ấp úng:
– Cháu… cháu chào bác ạ! Bác hỏi ai đấy ạ?
– Tôi là cán bộ nghỉ hưu ở trên tỉnh xuống. Tôi muốn hỏi đội múa xòe bản Lụa hôm nay có tập xòe không đấy cô?
– À, hôm nay chủ nhật, cháu chỉ hướng dẫn cho các em học sinh gái trong bản tập múa thôi ạ!
– Hay quá! Cô cho tôi dự và chụp vài kiểu ảnh, viết bài cho Tạp chí Văn nghệ tỉnh có được không?
– Bác cứ tự nhiên thoải mái đi ạ!
Một tốp chừng hai chục đứa con gái choai choai mới lớn đứa nào cũng mặc váy sa tanh đen, áo cóm trắng, vắt khăn piêu hững hờ qua vai như một bầy thiên nga bỗng từ đâu ùa đến làm sáng rực cả khoảng sân cô Thoa vừa quét. Chúng ríu rít chào:
– Cháu chào ông ạ!
– Cháu chào bà Thoa ạ!
– Bà ơi! Sao bà không để chúng cháu ra quét dọn. Bà có tuổi rồi, nghỉ ngơi cho khỏe chứ!
Nghe bọn trẻ nói vậy, ông Diền mới ngẩng lên nhìn mặt cô Thoa. Ừ, thoạt nhìn nom cô ấy trẻ như thiếu nữ nhưng nhìn kỹ thì cũng ngoài bốn mươi rồi đấy nhỉ! Vẫn trẻ hơn Lả – con gái út đang làm bác sĩ của mình. Thế thì cô ấy gọi mình là bác xưng là cháu cũng đúng thôi.
Cô Thoa quay sang ông Diền:
– Xin phép bác, chúng cháu bắt đầu nhé!
Ông Diền nheo mắt cười, gật đầu. Trước khi nghỉ hưu, ông đã được cất nhắc lên làm Giám đốc Sở Văn hóa Thông tin của tỉnh nên đã quá quen thuộc với phong trào văn nghệ ở cơ sở. Cô Thoa thong thả bậtcát sét, một bản nhạc rộn rã vang lên theo nhịp 2/4, 4/4, hòa với tiếng nhạc cụ tính tẩu, kèn loa,khèn bè, trống, chiêng, chũm chọe, pí pặp, lũ con gái đã nhanh nhẹn nắm tay nhau thành vòng tròn rồi nhịp nhàng tiến lùi uyển chuyển theo nhịp hát. Ông Diền biết: đó là điệu xòe Khăm then (nắm tay nhau) và điệu xòe Đôn hôn (bước tiến lùi) mà người Thái rất ưa chuộng. Đến điệu Khắm khăn mơi lảu (Nâng khăn mời rượu) và điệu Om mọn tốp mư (vỗ tay đi vòng tròn), ông Diền đang say sưa ghi hình và chụp ảnh, bỗng thấy lòng rộn rã náo nức như thuở còn thanh niên mỗi dịp tết đến xuân về lạc vào miền xòe lễ hội của dân tộc Thái. Điệu xòe quyến rũ mê hoặc thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng cao, không phân biệt tuổi tác, giàu nghèo. Ông Diền nhảy vào vòng xòe, một tay nắm lấy tay cô Thoa, một tay nắm lấy tay một cháu gái nhỏ tầm tuổi cháu gái nội ông, cùng xòe, càng xòe càng thấy say. Ông nhảy điêu luyện thành thục đến mức lũ con cháu ngỡ ngàng reo lên:
– Ôi, ông xòe đẹp quá! Ông là người dân tộc gì mà thuộc xòe của dân tộc cháu như thế nhỉ!
Ông Diền chỉ mủm mỉm cười và không nói gì. Cô Thoa và lũ trẻ chẳng ngờ ông già tóc bạc phơ bồng bềnh kia từng đứng đầu ngành Văn hóa của tỉnh. Bên tai ông văng vẳng câu ca ngọt ngào của dân tộc Thái:
“Không xòe, không vui
Không xòe, cây ngô không ra bắp
Không xòe, cây lúa không trổ bông
Không xòe, trai gái không thành đôi”…
Trưa ấy tan muộn, ông Diền không muốn làm phiền anh em cơ sở nên ra quán bình dân ăn tạm mộtxuất cơm với món pa pỉnh tộp (cá nướng mổ lưng) của người Thái cùng với bát canh nó pửng (măng ngâm gio) ngon ơi là ngon.
Chiều về đến nhà, vợ chồng cậu con trai cả là giáo viên ngạc nhiên thấy bố nết mặt phấn khởi, lại còn huýt sáo nữa chứ!
Nghe các con hỏi, ông vui vẻ kể cho chúng nghe chuyến tác nghiệp thú vị xảy ra sáng nay. Ông sực nhớ ra: đã hứa với Thoa là gửi ngay băng video và những tấm hình ông chụp họ múa xòe sáng nay.
Cô Thoa đang thiu thiu ngủ cùng cháu nội ba tuổi bỗng nghe tiếng điện thoại di động đổ chuông. Cô vui mừng ngắm mãi những bức ảnh, video và không quên nhắn tin cho ông Diền: “Bác chụp ảnh đẹp quá! Chúng cháu cám ơn bác nhé!”
Ông Diền nhắn tin lại: “Chủ nhật tuần sau, tôi lại xuống nhé!”.
Dần dà, ông được thưởng thức các điệu xòe trình diễn nghệ thuật: xòe khăn, xòe nón, xòe quạt, xòe sạp xòe nhạc, xòe gậy, xòe hoa… Lần nào thưởng thức, chụp ảnh quay phim xong, ông cũng được bà mẹ chồng của Thoa mời ăn bữa cơm trưa cùng gia đình.
Mẹ Pản tầm tuổi ông Diền nhưng nom khắc khổ và già hơn trước tuổi. Có lẽ bởi chồng bà và con trai ra đi quá sớm, bà chỉ còn biết nương tựa vào con dau và lũ cháu nội. Ông Diền tranh thủ hướng dẫn Thoa cách chụp ảnh, chẳng mấy chốc cô đã thành thạo và say mê với ống kính. Rồi dần dà, họ chuyển từ cách xưng hô “bác cháu” sang “anh em” từ lúc nào không biết. Bà mẹ chồng và ba đứa con Thoa rất quý mến ông Diền và cố ý vun vào. Các con ông Diền thương bố cũng không hề phản đối tình cảm của hai người. Cô Thoa giờ cũng trở thành hội viên Hội văn học nghệ thuật tỉnh, chuyên ngành nhiếp ảnh. Họ không tổ chức đám cưới, không về ở cùng nhà mà vài ba ngày lại đèo nhau xuống các huyện săn tìm ảnh đẹp. Họ nghỉ ngơi, nấu nướng với nhau trong nhà nghỉ, tối tối lại chụm đầu bên nhau chỉnh sửa ảnh. Ông Diền mua tặng cô Thoa chiếc máy ảnh Nikon Z6 hiện đại nhất.
Mặt trời sắp lặn sau khe núi vẫn sáng lên rực rỡ…
BÙI THỊ SƠN
