Chuyên nghiệp

VHSG- Nhiều quan chức gặp dân ăn mặc xuề xòa và nghĩ đó là “gần dân”, nhưng với cái nhìn của phương Tây, đó là thiếu tính chuyên nghiệp.

Trong thời hội nhập, duy trì và thể hiện tính chuyên nghiệp là quy ước bất thành văn của người chuyên nghiệp. Chúng ta đã nghe nhiều câu chuyện về các quan chức và giới khoa bảng hành xử, như làm phiền đối tác trong đàm phán, hay có những hành vi làm ngạc nhiên cử toạ trong các hội thảo. Đó là những cách giao tiếp qua email, tin nhắn; cách phát biểu mang tính xúc phạm cá nhân; phát biểu khiếm nhã trong tọa đàm; hành xử thiếu tôn trọng đối với đồng nghiệp và người trẻ hơn. Những hành vi đó nói lên tính chuyên nghiệp của họ.

Tính chuyên nghiệp là gì? Người phương Tây đã có khái niệm này từ lâu. Một cách ngắn gọn, định nghĩa này nói rằng tính chuyên nghiệp bao gồm những việc làm, hạnh kiểm, mục tiêu và phẩm chất làm nên một chuyên gia. Nhưng từ điển không nói những hạnh kiểm và phẩm chất đó là gì. Trên báo, mỗi bài nói một khác. Trong thực tế, qua cọ xát với giới chuyên môn phương Tây nhiều năm, tôi nghĩ tính chuyên nghiệp có bảy đặc điểm sau đây: kiến thức chuyên ngành; tài năng; liêm chính; tôn trọng; có trách nhiệm; tự kiểm soát và hình ảnh, phong cách.

Đặc điểm quan trọng nhất của tính chuyên nghiệp là kiến thức chuyên môn. Chuyên gia được biết đến là qua kiến thức chuyên môn, hiểu theo nghĩa họ có kiến thức chuyên sâu về một lĩnh vực hay một khía cạnh nào đó. Có người bỏ ra cả 30 năm chỉ để theo đuổi một gene hay một phân tử, hay một phương pháp rất hẹp. Kiến thức của giới chuyên gia được cập nhật hóa liên tục. Không chỉ là người có kiến thức, họ cũng có thể là người tạo ra kiến thức qua nghiên cứu hay các hoạt động chuyên môn khác. Người có bằng cấp cao chưa chắc kiến thức chuyên môn vững vàng, vì họ thiếu cập nhật hay chẳng có nghiên cứu. Do đó, bằng cấp là điều kiện cần, nhưng chưa đủ để tạo nên một nhà chuyên môn hay tính chuyên nghiệp.

Đặc điểm thứ hai của tính chuyên nghiệp là tài năng, khả năng. Họ có kỹ năng để hoàn tất một công việc gọn gàng, đúng quy chuẩn và nhanh nhẹn. Người thiếu tính chuyên nghiệp cũng có thể làm được việc, nhưng “sản phẩm đầu ra” của họ không đẹp, không gọn gàng, hay nói chung là không đủ tốt. Người có tính chuyên nghiệp không bao giờ đổ lỗi theo kiểu “tại, bởi, vì” mà tìm giải pháp tốt nhất để hoàn tất công việc.

Đặc điểm thứ ba của tính chuyên nghiệp là liêm chính, trong cả hành xử hàng ngày lẫn đạo đức nghề nghiệp. Người chuyên nghiệp là người giữ lời hứa, nói là làm. Họ là những người có thể tin tưởng được. Nếu họ không đến dự hội thảo, họ sẽ báo trước và kèm theo lời xin lỗi. Họ không bao giờ làm sứt mẻ sự tin tưởng của người khác. Ngược lại, những người thiếu chính chuyên nghiệp là không đáng tin cậy, vì lời hứa không đi đôi với việc làm, và họ thiếu lòng tự trọng.

Đặc điểm thứ tư của tính chuyên nghiệp là tinh thần trách nhiệm. Người chuyên môn chịu trách nhiệm về suy nghĩ, phát biểu và việc làm của mình. Nếu công bố bài báo khoa học, họ sẵn sàng đối diện công chúng để giải thích và bị chất vấn về công trình nghiên cứu. Nếu họ hướng dẫn nghiên cứu sinh, họ sẵn sàng bảo vệ nghiên cứu sinh trước những chỉ trích vô lý.

Đặc điểm thứ năm là tự kiểm soát. Người có tính chuyên nghiệp cao có thể giữ tư cách trước áp lực lớn. Chẳng hạn như trước những mắng mỏ của khách hàng, họ vẫn bình tĩnh giải thích và phục vụ chứ không “đôi co”. Người chuyên nghiệp có khả năng tự kiềm chế để không sa đà vào những tiểu tiết hay những ngụy biện của người khác.

Đặc điểm thứ sáu của tính chuyên nghiệp là tôn trọng người khác. Thật vậy, người chuyên môn lúc nào cũng tỏ ra kính trọng đồng nghiệp và những người xung quanh, bất kể họ giữ địa vị gì trong xã hội. Tôn trọng đồng nghiệp cũng có nghĩa là không nói xấu, và tuyệt đối không xúc phạm đồng nghiệp. Nhà khoa học giải Nobel Y học Peter Doherty khuyên rằng nếu không có gì tốt để nói về đồng nghiệp thì nên im lặng. Những hành xử như sỉ vả học trò, đồng nghiệp là thiếu đạo đức hơn là vô giáo dục. Người chuyên nghiệp có độ “thông minh xúc cảm” cao, và không để cho một ngày xấu trời ảnh hưởng đến tư cách của họ.

Hình ảnh và sắc diện là đặc điểm thứ bảy của tính chuyên nghiệp. Người chuyên nghiệp xuất hiện với trang phục chỉnh chu, không màu mè, không quá trang trọng nhưng thích hợp cho tình huống, và lịch thiệp. Xuất hiện với trang phục lôi thôi, thiếu gọn gàng, cầu kỳ quá mức chẳng những thiếu tính chuyên nghiệp mà còn được hiểu là xem thường người đối diện.

Nơi tôi sống, tính chuyên nghiệp rất được coi trọng trong công việc hàng ngày. Khi nhận việc, ai cũng tỏ ra có trách nhiệm làm tốt nhất trong khả năng có thể, ai cũng chịu trách nhiệm nếu công việc không êm xuôi. Người thợ làm được việc, nhưng người chuyên nghiệp làm được việc một cách đẹp đẽ. Chỉ cần đến trễ buổi họp, người ta phải thông báo cho chủ tọa biết. Họ hứa là làm; nếu không làm được thì báo trước. Nếu không đến dự buổi họp thì cũng gọi điện thoại hay gởi email báo cho người chủ toạ biết chứ không im lặng. Ngoại trừ vài người ăn mặc “lôi thôi”, tuyệt đại đa số những người có trách nhiệm như cấp quản lý, giáo sư, ai cũng ăn mặc đàng hoàng và “thông minh”. Ông sếp cũ của tôi luôn khoác áo jacket và thắt cà vạt trước khi ra chào bệnh nhân. Ông hay nói, “mình làm vậy là để kính trọng người đối diện”.

Nhưng ở Việt Nam và người Việt, tôi thấy tính chuyên nghiệp chưa được xem trọng. Tôi nhận nhiều email, nhưng tính thiếu chuyên nghiệp rất rõ ràng, như không xưng tên, viết tiếng Việt theo kiểu thiếu niên, câu cú chẳng đâu vào đâu. Ngoại trừ, chỉ một em từ Hà Nội, mới 15 tuổi thôi, nhưng viết rất chuyên nghiệp. Tôi đã “ấn tượng” và dành cho em cơ hội báo cáo nghiên cứu của em trong một hội nghị ở Đà Nẵng.

Có những người hình như không chú ý đến tính chuyên nghiệp là gì. Trong một hội nghị quốc tế tôi chủ trì, có vài đồng nghiệp đã gửi báo cáo, được thông báo, được sắp xếp để báo cáo, nhưng đến phút cuối họ không đến. Và quan trọng nhất, không một lời báo trước. Dĩ nhiên cũng chẳng có lời xin lỗi, để chủ tọa gọi lên báo cáo thì hoàn toàn im lặng.

Cách nhận xét trong công việc cũng có nhiều vấn đề. Có những người nhận xét luận án của đồng nghiệp và nghiên cứu sinh một cách vô cùng trịch thượng, nhằm hạ thấp nhân phẩm của nghiên cứu sinh hơn là giúp họ làm tốt hơn. Hình như người ta quên rằng tìm ra cái hay của một công trình nghiên cứu khó hơn là tìm ra cái dở. Có người mà cách nói và hành động chỉ có thể mô tả bằng hai chữ “nhỏ mọn”.

Dĩ nhiên, không phải môi trường phương Tây nào cũng mang tính chuyên nghiệp như bảy đặc tính trên, nhưng ở những nơi “cấp tiến”, tôi thấy đại đa số đều duy trì tính chuyên nghiệp rất cao. Ở phương Tây, “That is not professional” (cách đó thiếu chuyên nghiệp) là một nhận xét khá nặng nề. “Cách hành xử” có thể là hành vi đối xử kém thân thiện, là lời phát biểu đùa bỡn không thích hợp, là nhận xét không tốt về cá nhân ai đó, đi trễ buổi họp, sai giờ hẹn… Câu nói đó không chỉ nói lên rằng người hành xử không xứng đáng đứng trong hàng ngũ những người có chuyên môn cao, mà còn là một phê phán về đạo đức nghề.

Chúng ta từng thấy vài quan chức ăn mặc lếch thếch như áo ngoài quần, mang dép trong hội nghị khoa học, đầu tóc bù xù, gây cảm giác phi khoa học. Trong hội nghị có những người cứ chằm chằm vào cái điện thoại mà không lắng nghe báo cáo, do đó không thể tham gia thảo luận. Tính thiếu chuyên nghiệp phổ biến nhất là họ nói quá giờ trong các hội nghị và họ hình như cũng chẳng quan tâm việc họ lấy thì giờ của người khác. Trong quá trình hội nhập quốc tế, tính thiếu chuyên nghiệp của các quan chức và giới khoa học không tốt cho hình ảnh đất nước.

Ngược lại với những quan chức và giới khoa học, tôi thấy ở Việt Nam, trong các khách sạn, nhà hàng, siêu thị – chủ yếu do người nước ngoài quản lý – các nhân viên phục vụ rất ư chuyên nghiệp. Các em mặc đồng phục, chào khách hàng, tiễn khách bằng một câu xã giao, hỏi gì cũng tận tình hướng dẫn.

Trong đời sống, bất cứ ai trong chúng ta, kể cả tôi, cũng hơn một lần hành xử kém chuyên nghiệp. Có thể đó là những lần quá bận rộn, kém suy nghĩ, non nớt, hiếu thắng, nóng giận, nói chung là sai. Nhưng nếu đủ khiêm cung, ta đều có cơ hội sửa mình.

NGUYỄN VĂN TUẤN

Giáo sư, Đại học New South Wales

 

One thought on “Chuyên nghiệp

  1. Nguyễn Hồng Minh says:

    Thế nào là độc lập, tự do?
    Động đến vấn đề chuyên nghiệp là động tới sự nhạy cảm. Xưa tôi sang Nhật, những ngày đầu tiên trong tuần đầu tiên tôi thốt lên rằng: Tại sao mình không được sinh ra ở đây mà lại là ở Việt Nam? Ai trả lời cho tôi câu hỏi này? Tại sao bố mẹ tôi là bố mẹ tôi mà không phải là người Nhật? Để cho tôi được hưởng những điều đang được tiếp cận này? Sang tuần thứ hai, tôi đòi về Việt Nam, và mới sực ngộ ra rằng mình không thuộc về cái đất Nhật Bản này, mình nhớ nhà, nhớ bạn bè, gia đình, cái cây, con ngõ, con đường, bờ ruộng, bờ mương, cây cầu, ruộng lúa, con đò, cánh cò, sự bụi mù, những lời hỏi han, những nụ cười, những ánh mắt ….tất cả đều nhớ nhưng ở đây mọi thứ đều khác biệt, khác đến cay lòng!
    Tại sao tôi lại kể ra câu chuyện này của mình? Vì phải nói lên tính nhạy cảm trong cảm xúc, và tính dân tộc hay xã hội nào đó. Đơn là là độc lập, tự do, hạnh phúc ngầm trong đó. Mỗi con người có độc lập trong phạm vi và thói quen văn hóa của con người ấy. Họ có tự do cũng trong môi trường, trong hệ thức như vậy. Và họ đạt được hạnh phúc và xúc cảm, tri thức cảm trong phạm vi mà họ đã từng mang, đang từng có, tương ứng với quá trình sinh sống, lớn lên, gọi là khai thác sự sống!
    Quay lại chuyên nghiệp là gì? Có lẽ lại dựa vào triết học hiện đại để giải thích và truy vết về chuyên nghiệp, hoặc làm rõ các khía cạnh của chuyên nghiệp. Trong một cuộc họp đại hội Đảng, họ quy định mặc sơ vin, có ca la vát, đi giầy thì đương nhiên ai không có thì không chiếu cố. Vào công trường phải có đủ đồ PPE, tức là khi có các quy định và tuân thủ các quy định ấy một cách máy móc thì đó gọi là chuyên nghiệp? Có đúng không? Nhưng nếu không tuân thủ những điều ấy thì chắc chắn là thiếu chuyên nghiệp rồi! Ra bãi biển mà mặc như đi đại hội – giầy, sơ vin, cà là vạt thì có mà điên! Mà mang bộ bi ki ni vào nơi phát biểu trang trọng cũng là không bình thường. Nhưng trên sàn diễn các-walk thì ok liền – chỗ đấy cũng sang trọng chứa ai. Và rồi, ở cuộc hội thảo không chú ý tới nội dung của họ mà lại cứ nhăm nhăm vào cái khác biệt về hình thức thì cũng vứt đi. Mà khi họ với bản tính là như thế mà vẫn cố chấp theo, không liên hệ lại để tìm hiểu tại sao họ không tới, tại sao không tới lại không thông báo lại? có phải đường truyền nét bị đứt giữa đại dương, mà giờ đây đáy đại dương đã được tôi kiểm soát, và khi nét chạy qua tôi sẽ chủ động tác động để tạo ra cái để trao đổi và cái gì đó làm trọng lượng với anh! Rất nhiều điều nếu chúng ta không chủ động thì chúng ta chỉ nằm trong cái độc lập nhỏ hơn, riêng lẻ hơn, và từ đó tương ứng cái tự do cũng tương thích, và hạnh phúc cũng lại vì thế tạo ra sự thỏa mãn tai hại nào đó.
    Tôi nói nó nhảy cảm bởi nếu không khéo thì coi đây là những mầm mống của sự phân biệt, rồi nâng cao lên là sự bài nhân cách, bài con người, hoặc pát-sít sít gì gì đó. Đương nhiên tư duy của anh thì bản thân anh phải độc lập, phải có nhìn nhận và tôi cũng có cái riêng của mình. Người đọc có cái nhìn riêng của mình mà không vì thế mà phải thay đổi, và rồi lại bị coi là bảo thủ, giữ mãi cái lạc hậu, vin vào cái chả chuyên nghiệp tí gì. Khi tôi tham gia vào một trại sáng tác, mỗi một nghệ sĩ đều mang cái tư, cái các tính vùng miền, cái cá tính cá nhân, cái tính cách chả giống kẻ khác ra mà thách đố nhau thì hỏng rồi! Đương nhiên ở một phạm vi nào đó thì không sao, sự hiểu và thông cảm đã có thì không sao! Và khi khủng hoảng toàn trại thì mà vẫn mang cái kẻ lạ ấy ra thì chắc chắn là có sao rồi. Cái chung lúc này, cái chuẩn lúc đó phải được xem xét đắt lên trên hơn cái địa phương, cái cá biệt…giờ lại đặt cái căn tính của mình lớn hơn cả niềm tin vào sự lớn lao nào đó, rồi sinh ra chuyện thì hoảng quá. Nhạy cảm là ở chỗ đó.
    Cố gắng quy định cho một môi trường khi thiết lập môi trường ấy. Nếu nó không liên quan tới mục tiêu thì cần xem xét sự phù hợp của quy định kia. Sự tuân thủ hay không lúc đó mới tính là chuyên nghiệp. Còn tôi độc lập, tự do, hạnh phúc mà anh lại nói cái độc lập, tự do, hạnh phúc của anh mới là tối ưu, mới là thiên bẩm, mới theo ý Chúa, ý Phật, mới theo thuyết tiên túy, chọn lọc thì cũng hỡi ôi là chưa phù hợp. Cái tư duy phải chăng của chính chúng ta ấy mới là chưa chuyên nghiệp?
    Lại nói tới văn hóa, chẳng có thấp và cao gì cả mà là sự đa dạng của nó. Cái độc lập, tự do của tôi và của anh cũng vậy. Đó là sự đa dạng của cuộc sống. Đương nhiên trong cuộc hội thảo mọi người đều vét cả, mà tôi áo cộc tay, đương nhiên không quá mà mặc xà lỏn. Nhưng mục đích của hội thảo không phải vì in ra con người, in ra vét cả, mà là nội dung. Tôi xà lỏn nhưng vẫn mang tới nội dung tốt thì chẳng sao cả, bởi quy định của anh có rõ ràng là xà lỏn không được có mặt đâu!
    Còn lãnh đạo đi dép, hình ảnh phải đẹp và màu mè, vân vân và vân vân. Rồi còn cả thế giới phẳng, sự hội nhập ..vv và vv. Xu hướng phù hợp tiêu chuẩn hóa để nằm trong chuỗi hàng hóa, vv….không thể áp dụng với vấn đề về văn hóa. Áp đặt cái độc lập tự do hạnh phúc vào những lĩnh vực khác nhau là không đồng hóa với nhau. Với đa quốc gia, thì mức chuẩn anh cần xem xét nghiên cứu đưa ra, còn không thì tế nhị thấu hiểu và chú trọng vào mục tiêu vẫn là bài học cho chúng ta.
    Về nghệ thuật đương đại càng có những nhìn nhận giống với bài viết này hơn. Thực tế các tác phẩm nghệ thuật đã bị đối xử một cách tệ hại. Điều này là một thực tế và một kinh nghiệm cho những người làm nghệ thuật chứ không phải là do tính chuyên nghiệp hay là không! Khi bạn đưa ra một tác phẩm, giả dụ là tác phẩm văn học, một văn bản viết sao lại nói người đọc là không chuyên nghiệp, không theo Chúa, theo Phật, không có gen trội, không yêu thích và không đọc tác phẩm ấy được? Sao lại ném cái dép vào người đọc, vào đối tượng chỉ vì người đọc mang cái bị, chỉ vì người đọc bán gà ở chợ, hay là tác phẩm ấy phải cúi đầu chào một CEO, một hình ảnh là hình nộm người nhưng có mặc vét, có đi giầy, có các một này một lọ, đi xe hơi và đốt xăng như đốt dạ, chính họ đang tạo ra ô nhiễm, chính những hình nộm người đang thay con người sống và giết chết con người, thì tác phẩm ấy lại cúi chào họ và cho rằng họ mới là chuyên nghiệp! Chuyện đời thật hay là mơ đây?
    Vẫn biết bài báo là tiếng nói gì đó thật lòng, nhưng bên trong tác giả đã nhem nhúm lên những điều ẩn chứa chưa phải. Những mầm sinh này sẽ nảy nở ra những ý thức, và tư duy sẽ chưa phù hợp trong tương lai cho dù tác giả là gì đi nữa, là nhà triết học hay vị cứu tinh của nhân loại cũng vậy.
    Khi tôi tới miền xa làm việc, gặp muôn vàn những trắc trở mới biết ra rằng và trả lời được các câu hỏi liên quan. Tại sao các bạn tôi đều dần dần rời xa nơi này để tới các thành phố hiện đại với cách sống hiện đại và sung sướng hơn? Tại sao các nhà thầu lớn phải lắc đầu? Tại sao mọi việc đều khó khăn nhưng chẳng sao cả đều vẫn sẽ vượt qua? Tại sao phải đương đầu và vượt qua những gì là vất vả, gian khó? Tại sao tôi lại là tôi? Tại sao anh lại là anh? Và tại sao độc lập, tự do, hạnh phúc của những người ở đây là thuộc về những người ở đây, ở kia thuộc về những người ở kia. Hành động nào sẽ làm thay đổi? Thay đổi nào sẽ tiến tới, hoặc sẽ đúng đắn? Đừng áp đặt cái độc lập, tự do, hạnh phúc khác vào những độc lập, tự do, và hạnh phúc hiện tại. Như thế là không thay đổi phải không? KHông phải là không thay đổi mà là phải từ từ, 20 năm, 30 năm, rồi có lẽ 100 năm sẽ thay đổi và sự chắt lọc hoặc lựa chọn, hoặc gì gì nữa mà triết học sẽ có nhiệm vụ của mình để trả lời rằng: độc lập, tự do, hạnh phúc khác sẽ được thiết lập, chưa chắc sẽ giống như bạn muốn, hoặc chưa chắc đã khác hiện tại. Bạn sẽ chán, và thất vọng khi tôi nói như thế, cứ chán đi, cứ thất vọng đi bởi đó là tự do và độc lập của bản, bởi đó làm cho bạn được thoải mái và hạnh phúc. Bạn sẽ quay đầu bởi đó là bạn. Còn tôi và mọi người vẫn tự tin, vẫn sáng trong, vẫn sang trọng, vẫn hiểu rõ độc lập, suy nghĩ, tư duy và hình thái của bạn, và hiểu cả của chúng tôi, và biết tương lai nữa…vv Tôi hiểu tại sao vấn đề này được nhìn nhận, và chính lịch sử của đất nước ta cũng đã phải trả giá cho những tư duy ban đầu và không vững vàng như bài viết này.
    Hòa Phong.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *