Ngoài các nhân vật tiêu cực, tiểu thuyết cũng có những nhân vật tích cực, sống tình nghĩa, nhân văn, yêu quê hương, yêu rừng. Ma Rút là một nhân vật như vậy. Dù tuổi cao, sức khỏe yếu, ông vẫn sẵn sàng gánh trách nhiệm trưởng ban quản lý rừng cộng đồng, để tập hợp, đoàn kết dân làng bảo vệ bằng được cánh rừng ít ỏi còn lại…
Sau 3 tập truyện ngắn khá thành công, tiêu biểu là cuốn “Rừng xa” được giải B toàn quốc “Cuộc vận động sáng tác quảng bá tác phẩm báo chí, văn học về chủ đề học tập và làm theo tư tưởng đạo đức phong cách Hồ Chí Minh giai đoạn 2020 – 2022”, lần này Đặng Bá Canh (Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Chủ tịch Hội VHNT Đắk Nông) tiếp tục cho ra mắt cuốn tiểu thuyết “Gió rừng thăm thẳm” khá dày dặn, 364 trang, khổ giấy 14,5 x 20,5cm. Điều này chứng tỏ cảm hứng sáng tạo và vốn sống của Đặng Bá Canh rất đồi dào, phong phú.
Cũng như 3 tập truyện ngắn trước của anh, đề tài rừng, những vấn đề kinh tế, xã hội có liên quan đến rừng vẫn được anh quan tâm, suy tư trăn trở nhiều nhất. Dĩ nhiên, so với 3 tập truyện đã xuất bản trước thì rừng và những vấn đề liên quan đến rừng trong cuốn tiểu thuyết này được đặt trong bối cảnh rộng lớn hơn cả về không gian và thời gian. Đấy chính là Tây Nguyên đương đại (tập trung vào 2-3 thập niên trở lại đây). Dù tác giả không nêu một cái tên huyện, tên tỉnh cụ thể nào của Tây Nguyên, nhưng đọc tác phẩm, người đọc nhận ra ngay những vấn đề của Tây Nguyên, thuộc về Tây Nguyên.
Tây Nguyên hiện lên trong “Gió rừng thăm thẳm” là một Tây Nguyên đang chuyển mình mạnh mẽ theo các chủ trương đường lối của Đảng và Nhà nước để phát triển kinh tế, xã hội, đưa Tây Nguyên thoát khỏi tình trạng nghèo nàn, lạc hậu, xây dựng cuộc sống mới đủ đầy, văn minh hơn, với vấn đề nổi bật là quản lý, khai thác, phát huy tài nguyên đất đai, tài nguyên rừng giàu có của Tây Nguyên sao cho hiệu quả. Thế nhưng, do bất cập trong một số chủ trương, chính sách; do không ít cán bộ địa phương thiếu năng lực trình độ; nghiêm trọng hơn, một số kẻ tha hóa, biến chất lợi dụng chức quyền vơ vét tài nguyên làm giàu, tạo điều kiện cho bồ bịch, người nhà làm ăn bất chính, hoặc bắt tay với lâm tặc để trục lợi, khiến vấn đề quản lý đất đai, bảo vệ rừng ở Tây Nguyên mấy thập niên gần đây có nơi có lúc trở nên phức tạp, không kiểm soát được. Hậu quả là, đất đai, rừng cây rơi vào tay một số kẻ cơ hội, rơi vào tay lâm tặc, rừng bị tàn phá trơ trụi, trong khi đó người dân cần đất sản xuất lại không được giao đất.
Để thể hiện những vấn đề trên, Đặng Bá Canh đã xây dựng được một số nhân vật chính có hồn cốt, có số phận xuyên suốt tác phẩm. Các nhân vật đều có những hoàn cảnh gia đình, hoàn cảnh công việc, có những suy nghĩ, tính toán, cảm xúc rất đời, rất người, đại diện cho cả hai mặt tích cực và tiêu cực. Tiêu biểu cho một số quan chức cơ hội, tiêu cực là Bí thư huyện ủy Hoàng Văn Bá và Phó chủ tịch tỉnh Y Lâm. Hoàng Văn Bá là kẻ ghê gớm, từ một dân quân xã, nhưng biết dùng nhiều thủ đoạn, mánh khóe quan hệ với cấp trên để từng bước leo cao: làm chủ tịch xã, rồi trưởng trạm kiểm lâm Bù Manh – một cái ghế như “bùa mê thuốc lú”, “tiền vào như nước”. Khi đã “no tiền” ở Bù Manh, Bá lại “chạy” sang huyện, làm Phó chủ tịch huyện, rồi Bí thư huyện ủy. Có chức, có quyền, có nhiều tiền, rửng mỡ, Bá nhanh chóng quên bà vợ ở nhà “mỗi khi về đụng phải là nghe mùi mồ hôi khăm khẳm” để đến với em Lụa, sau đó là em Chung Tình chủ quán cà phê trẻ đẹp, “má phấn môi hường, lúc nào cũng thơm tho”. Khi Chung Tình có thai lão gán ghép Chung Tình cho thằng con trai bệnh tật của lão để tránh mang tiếng và dễ bề đến với em nhiều hơn, bởi mượn được tiếng “thăm con thăm cháu” .
Y Lâm Phó chủ tịch phần nào thật thà hơn, thẳng thắn hơn trong công việc, những cũng không thoát khỏi cái “bùa gái”, để cô bồ Tuyết Nhung và con trai Y Nhân lợi dụng trục lợi đất rừng khi có chủ trương giao đất rừng cho doanh nghiệp quản lý. Nhưng cuối cùng hành vi của hai lão này nhờ khéo che đậy, dẫu không bị kỷ luật gì, nhưng khi nghỉ hưu đều bị bồ trẻ đá bay, sau khi đã cuỗm được của hai lão cơ man là tiền bạc, đất đai, nhà cửa.
Nhân vật phản diện kinh tởm nhất trong tác phẩm là Trường Râu. Một kẻ xuất thân từ gia đình nông dân nghèo khổ, thất tình, từ miền Bắc chạy vào Tây Nguyên, được bà cụ Trí (một người đồng hương, mẹ của Hoàng Văn Bá) giúp đỡ, cưu mang, gả cả cháu gái là Nhàn cho Trường, cho cả đất đai để Trường dựng nhà, làm rẫy sinh sống, “vì thấy Trường khỏe mạnh, thật thà, sống có tình cảm”. Nhàn cũng yêu Trường với một tình yêu trong sáng, chân thành, mãnh liệt. Nhưng rồi khi Trường bắt tay được với những kẻ khai thác, buôn bán gỗ lậu, bằng nhiều mánh khóe cao tay, táo bạo hơn người, Trường bắt đầu phất lên, trở thành trùm gỗ lậu của cả tỉnh, bấy giờ bản chất phản bội, lừa lọc, xảo trá của Trường bắt đầu được phơi bày ra tất cả. Trường phản bội lại tình yêu của Nhàn, quay lại cưu mang người tình cũ ở quê là Loan, sau đó chiếm đoạt Loan, dẫu Loan đã là vợ của Vạc Kều, khiến Vạc Kều uất hận, nhưng thất thế, bất lực, phải thắt cổ tự tử. Triết lý của Trường Râu là tiền: “Có tiền mua tiên cũng được. Tiên còn mua được huống chi mấy ông cán bộ ở cái địa bàn này. Cứ tiền dán vào mõm là ok hết”. Nhưng kết cục, “triết lý của Trường cũng có lúc sai toẹt”. Khi cho quân lính khai thác gỗ lậu quý trong Vườn quốc gia Yang Linh, Trường đã bị bắt, phải lĩnh mực án 15 năm tù. Tiền đã không cứu được hắn.
Ngoài các nhân vật tiêu cực, tiểu thuyết cũng có những nhân vật tích cực, sống tình nghĩa, nhân văn, yêu quê hương, yêu rừng. Ma Rút là một nhân vật như vậy. Dù tuổi cao, sức khỏe yếu, ông vẫn sẵn sàng gánh trách nhiệm trưởng ban quản lý rừng cộng đồng, để tập hợp, đoàn kết dân làng bảo vệ bằng được cánh rừng ít ỏi còn lại. Đọc tiểu thuyết ta cũng phải quý mến trân trọng tấm lòng chất phác, thương người như thể thương thân của bà cụ Trí; trân trọng, cảm thông hơn tình yêu của Thủy với Bính, tình yêu của Nhàn với Trường. Việc tác giả đan lồng được những câu chuyện tình của nhiều cặp trai gái một cách hợp lý trong tác phẩm (Hoàng Bá – Lụa/ Chung Tình, Y Lâm – Tuyết Nhung, Trường – Loan/ Nhàn, Đại – Uyên/ H’Han…) đã góp phần làm tác phẩm “mềm mại” hấp dẫn hơn.
Với cách sắp xếp bố cục mạch chuyện theo diễn tiến của thời gian, sử dụng ngôn ngữ trong sáng, giản dị, lối hành văn nhiều cảm xúc, “Gió rừng thăm thẳm” là một cuốn tiểu thuyết “dễ đọc”, như nhận xét của nhà văn Tống Phước Bảo (TP. HCM) là “dù khá dày nhưng đọc không khô, không gãy mạch cảm xúc và thú thật không ngán”.
Theo tôi, đây là một tác phẩm có giá trị nằm trong số không nhiều những tác phẩm văn xuôi của các nhà văn Tây Nguyên, bởi đã phản ánh được một vấn đề lớn, bức thiết đã và đang diễn ra ở Tây Nguyên: quản lý rừng và đất rừng với tất cả những phức tạp và bề bộn của nó. Dẫu có những phần, những nội dung chưa thật thấu đáo, nhưng tác phẩm đã cảnh báo, gợi mở, chỉ ra được nhiều điều bổ ích để các nhà lãnh đạo các tỉnh Tây Nguyên quan tâm hơn vấn đề này.
PHAN NGỌC VŨ
