Nỗi nhớ ấy được bắt đầu khi tôi nhận được một clip quay cảnh mưa của người bạn từ Tuy Hòa gửi đến, kèm theo tin nhắn: “Ti Quà (Tuy Hòa) đang mưa”. Chợt thấy nhớ Tuy Hòa, Phú Yên da diết; bao kỷ niệm xưa lại ùa về…
1. Tôi sinh ra và lớn lên ở thành phố Hải Dương, một thành phố nhỏ, xinh xắn, yên bình nằm trong vùng đồng bằng Bắc bộ. Hải Dương quê tôi cách Tuy Hoà, Phú Yên trên 1200km nhưng tự bao giờ Tuy Hoà- cái thành phố duyên hải xinh đẹp ấy đã ở trong trái tim tôi.
Đó là vào khoảng đầu những năm sáu mươi của thế kỷ trước, lúc đó tôi còn rất trẻ. Cả nước đang đánh Mỹ, có phong trào kết nghĩa Bắc Nam giữa các thành phố, tỉnh miền Bắc với các thành phố, tỉnh miền Nam như Hà Nội với Huế – Sài Gòn, Hải Phòng với Đà Nẵng… và Hải Dương với Phú Yên. Từ đó, miền Nam ruột thịt và Phú Yên kết nghĩa đã trở thành tình yêu và nỗi nhớ của người Hải Dương.
Hướng về Phú Yên kết nghĩa, Hải Dương lúc đó đã đổi tên những phố cổ: Hàng Giầy, Hàng Bạc, Hàng Đồng, Hàng Lọng, Kho Bạc, thành những phố: Sơn Hoà, Xuân Đài, Đồng Xuân, Tuy An, Tuy Hoà là những địa danh của Phú Yên. Hàng ngày người thị xã quê tôi đi trên những con đường đó và mỗi bước đi lại nhớ về Phú Yên xa xôi.
Quê tôi có chợ Phú Yên (trước đây gọi là Chợ Lớn vì nó lớn nhất thị xã) nằm ngay trung tâm thị xã. Đã mấy thế hệ người thị xã Hải Dương hàng ngày đi chợ ấy, và mỗi lần bước qua cổng chợ có dòng chữ “Chợ Phú Yên”, lòng người quê tôi lại thầm nhớ Phú Yên.
Trong bài thơ “Miền Nam” (1963) của Tố Hữu có những câu thơ nhức nhối lòng người:
“Nếu tâm sự cùng ta bạn hỏi:
Tiếng nào trong muôn ngàn tiếng nói
Như nỗi niềm nhức nhói tim gan
Trong lòng ta hai tiếng miền Nam”
Phú Yên là “miền Nam” của Hải Dương đấy. Phú Yên đau thương, Phú Yên kiên cường đánh Mỹ, bao giờ Hải Dương- Phú Yên “sum họp một nhà”?
Bao giờ đến cái ngày:
…”Là Nam về với Bắc
Là ba mốt triệu người
Mừng nhau trong nước mắt
Là Bác Hồ làm thơ
Bài thơ vui sướng nhất
Trong thơ Người từ xưa.”
Những năm đánh Mỹ, bao người Hải Dương đã vào Phú Yên chiến đấu, để chi viện cho Phú Yên, chi viện cho miền Nam với tinh thần “Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người” và “Tất cả vì miền Nam ruột thịt, vì Phú Yên kết nghĩa”. Sau này tôi được biết hàng trăm người con Hải Dương đã vĩnh viễn nằm lại trên đất Phú Yên. Máu của các anh đã đổ càng tô thắm thêm tình nghĩa sâu nặng Hải Dương – Phú Yên.
Đất nước thống nhất, Nam Bắc sum họp một nhà, người Hải Dương mới có điều kiện vào thăm Phú Yên kết nghĩa. Biết Tuy Hòa, Phú Yên từ những năm còn niên thiếu, thế mà hơn nửa thế kỷ tôi mới có dịp được đặt chân lên mảnh đất này, trong chuyến đi thực tế sáng tác cùng đoàn văn nghệ sĩ Hội VHNT Hải Dương vào cuối tháng 10 năm 2014.
2. Nhớ lắm Phú Yên từ cảnh đến người.
2.1. Đất nước Việt Nam ta thật tươi đẹp và Phú Yên là một trong những vùng đất tươi đẹp nhất trên dải đất hình chữ S mà chúng tôi biết và đặt chân đến.
Là một tỉnh cách xa hai đầu đất nước, nằm giữa dãy Đèo Cù Mông ở phía Bắc, dãy Đèo Cả ở phía Nam, trên bản đồ Việt Nam, Phú Yên là mảnh đất đặc biệt có phần đất liền nhô ra biển nhiều nhất. Hình dáng Phú Yên như một cánh cung hướng về biển Đông.
Đến Tuy Hòa, ấn tượng đầu tiên là gió.
Năm 1946, bài “Nhớ máu” (một trong những bài thơ hay nhất Việt Nam thế kỷ XX) của thi sĩ Trần Mai Ninh đã được hình thành từ “cái gió Tuy Hòa”. Và chính ông đã “tạc” vĩnh viễn ngọn gió ấy vào bài thơ “bất tử” (Thanh Thảo):
“Ơi cái gió Tuy Hoà
Cái gió chuyên cần
Và phóng túng
Gió đi ngang đi dọc
Gió trẻ lại – lưng chừng
Gió nghỉ,
Gió cười
Gió reo lên lồng lộng.”
Đến đây, chúng tôi đã cảm nhận bằng tất cả giác quan của mình về ngọn gió vừa lạ lùng vừa lãng mạn và thơ mộng ấy. Nó thổi dọc ngang phóng túng, lồng lộng trên đường phố ven biển. Nó cứ như con ngựa hoang trên thảo nguyên mênh mông không có gì ngăn cản nổi, gầm rú thổi suốt ngày đêm không quên ngày nào; nó cứ phả vào mặt, luồn vào tóc, lật tà áo bay. Ở đây, muốn chụp một tấm hình “tóc gió thôi bay” thì thật là khó. Ở Tuy Hoà bạn còn kể: đến tháng 6 tháng 7 dù đi đâu lúc về Tuy Hoà, khi đi qua đèo Cả, bỗng nghe bên ngoài tiếng ù ù át tiếng xe, ngọn gió lồng lộng là biết “về nhà rồi”.
Phú Yên là mảnh đất đẹp, có nhiều danh lam thắng cảnh làm say đắm lòng người. Ba mặt giáp núi, phía Đông là biển Đông, Phú Yên được ban tặng một hệ thống cảnh quan khá đa dạng, đầy đủ với: núi, cao nguyên, đồng bằng, châu thổ, sông, hồ, đầm, vịnh, hải đảo…. Đó là một xứ sở sơn thủy hữu tình vừa hùng vĩ, tráng lệ nên thơ, vừa mộc mạc thuần khiết và còn nhiều chốn hoang sơ.
Này đây, một đầm Ô Loan trên bản đồ giống như một con thiên nga đang thong thả bay trên bầu trời xanh thẳm với vẻ đẹp đắm say mà nhà thơ Nguyễn Mỹ gọi là “giấc mơ xanh”
Này đây một Gành Đá Đĩa độc đáo, kiệt tác thiên nhiên độc nhất vô nhị Việt Nam. Gành Đá Đĩa hiện lên như một pháo đài đá kì vĩ, với những khối ba zan xếp lớp vươn ra biển lớn, điểm đến hàng đầu của Phú Yên.
Này đây, một Sông Cầu duyên dáng trong bài thơ “Tình sông núi” của Trần Mai Ninh, một Sông Cầu “xanh thẳm”, “bắt lòng ta nhớ mãi” trong bài thơ “Sông Cầu” của Chế Lan Viên
Này đây, một Núi Đá Bia (Thạch Bi Sơn) trầm mặc “lồng lộng giữa trời uy nghi hùng vĩ”. Nằm giữa cung đường ven biển nối Phú Yên và Khánh Hòa, Núi Đá Bia vừa như một trụ chống trời hùng vĩ của tạo hóa, vừa như ngón tay chỉ thẳng lên trời. Khối đá khổng lồ này cao đến 76 m trên đỉnh.
Rồi một Đèo Cả cao ngun ngút có địa hình hiểm trở bậc nhất miền Trung với vẻ đẹp vừa kì vĩ vừa hoang sơ. Bài “Đèo Cả”- một bài thơ bi tráng được nhà thơ Hữu Loan viết năm 1946 có những câu:
“Đèo Cả
Đèo Cả
Núi cao ngất
mây trời A Lao
sầu đại dương
dặm về hun hút
Đá Bia mù sương”
Ở đây, chúng tôi đã đến thăm một núi Nhạn với Tháp Nhạn uy nghi, cổ kính, huyền ảo trong những đêm trăng, soi bóng xuống dòng Đà Giang hùng vĩ; một nhà thờ Mằng Lăng với kiến trúc Gothic, một trong những nhà thờ lâu đời nhất Việt Nam, nơi lưu giữ cuốn sách chữ quốc ngữ đầu tiên, một Vũng Rô hữu tình được bao bọc bởi Đèo Cả, núi Đá Bia và Hòn Bà. Vũng Rô là bến cảng quan trọng của con đường Hồ Chí Minh trên biển, nơi có đoàn tàu không số đi vào lịch sử hào hùng của dân tộc
Đến Phú Yên, bạn có thể đến ngắm nhìn núi Chóp Chài đội mũ, “nhạt nhòa sương phủ những chiều giông”, một biểu tượng khác của Phú Yên. Leo lên đỉnh núi, bạn sẽ được ngắm nhìn toàn cảnh thành phố Tuy Hòa từ trên cao. Nếu muốn đón bình minh đầu tiên trên đất Việt Nam bạn hãy đến Mũi Điện (Mũi Đại Lãnh) nơi có ngọn hải đăng Đại Lãnh. Điểm cực Đông của Tổ Quốc có khung cảnh thiên nhiên tuyệt đẹp, với vẻ đẹp thanh bình, tự nhiên nguyên thủy.
Vài năm trở lại đây, Phú Yên còn được coi là xứ sở của “hoa vàng trên cỏ xanh”. Bộ phim “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” được trao giải thưởng đặc biệt tại Liên hoan phim Quốc tế HANIFF 2016 tại Hà Nội với những cảnh quay ngây ngất khán giả, tạo nên một hiện tượng điện ảnh độc đáo. Bối cảnh phim từ đất, người, dòng sông, cánh buồm, ngọn gió đều lấy hình ảnh từ Phú Yên. Đó là đầm Ô Loan, Gành Đá Đĩa, bãi Xép ở Tuy An, Vũng Lắm ở thị xã Sông Cầu, cánh đồng lúa ở Tuy Hòa, nương lúa, bãi bắp ở dọc sông Ba (Đà Rằng) và cả “gió Tuy Hòa”. “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” là sự kết tinh của đất và người Phú Yên hòa quyện với thiên nhiên nơi đây.
Trở lại Phú Yên, chúng tôi vừa bồi hồi xao xuyến trước một Phú Yên quen thuộc, với nét đẹp hoang sơ mộc mạc dân dã, vừa ngỡ ngàng trước một Phú Yên đổi thay. Cái thị xã nhỏ bé “nép một bên đường” trong thơ Thanh Quế đã dần nhường bước cho một thành phố trẻ năng động, đang trên đà phát triển với một diện mạo mới mẻ. Xe chúng tôi đi qua những cửa hàng cửa hiệu, những dãy nhà tầng khang trang, những cao ốc hiện đại, những con đường mới tu tạo…Tất cả đã làm cho Phú Yên “hiện đại” hơn.
Đặc biệt, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của đất nước, trong xu thế hội nhập quốc tế sâu rộng Cảng hàng không Tuy Hòa đã được đưa vào khai thác, sử dụng. Đứng trước Cảng hàng không Tuy Hòa với kiến trúc vừa độc đáo, vừa hiện đại với mái vòm mang dáng vẻ hình tượng vỏ sò hình nón của biển Đông, được xây dựng nằm sát biển, tạo cho hành khách cảm giác trải nghiệm một không gian nghỉ dưỡng vùng nhiệt đới…chúng tôi không khỏi bất ngờ, thú vị xen lẫn niềm vui, niềm tự hào về người anh em kết nghĩa của Hải Dương.
2.2 Cảnh Phú Yên ấn tượng thế, nhưng đáng nhớ hơn cả là con người nơi đây.
Người Phú Yên cần cù, chịu khó, kiên cường, gan góc nhưng người Phú Yên cũng như người đất phương Nam: mộc mạc, giản dị, cởi mở, chân thành, nghĩa tình, thủy chung. Họ bộc trực, thẳng thắn, phóng khoáng, hào sảng, nghĩa khí. Họ nhân hậu, quý trọng tha nhân hơn bản thân. Họ quý mến khách đến mức làm ta ngạc nhiên, cảm động. Ở đây, chúng tôi dễ gặp những nụ cười đáng mến, những ánh mắt thân thiện. Chẳng thế mà nhà thơ Tản Đà đã nhận định về Phú Yên bằng câu thơ: “Đa tình con mắt Phú Yên”. Phải chăng, với Tản Đà Phú Yên là vùng đất hữu tình, người Phú Yên giầu tình cảm, tình người Phú Yên thật đậm đà?
Đi qua hai mươi mốt tỉnh, đến đâu cũng được bạn bè ân cần tiếp đón nhưng về Tuy Hoà, chúng tôi mới thực sự là “về nhà”. Gặp anh chị em văn nghệ sĩ Phú Yên thật cảm động. Những cái bắt tay thật chặt, những vòng ôm thân ái, những ánh mắt thân thiết. “Trăm núi ngàn đèo anh tới đây…”. Chúng tôi hiểu giây phút sum họp như thế này thật hiếm hoi, quý giá. Bạn đối đãi chúng tôi như những người khách quý, đúng hơn là như những người anh em thân thiết trở về.
Đến đây chúng tôi mới hiểu: tình nghĩa Phú Yên – Hải Dương đã đi vào chiều sâu, không chỉ ở các cấp, các ngành của hai tỉnh mà đã đi vào từng gia đình, từng cá nhân. Ở đây rất nhiều gia đình có chồng hoặc vợ là người Hải Dương. Từ đất Hải Dương xa xôi họ đã đến đây xây tổ ấm và coi Phú Yên như quê hương thứ hai của mình. Và những đứa con trong những gia đình ấy vừa biết nói giọng Bắc vừa biết nói giọng Nam.
Chúng tôi đã gặp những văn nghệ sĩ ở hai tỉnh có tâm hồn đồng điệu với nhau. Họ là những nhà văn, nhà thơ, họa sĩ, nhạc sĩ, ca sĩ…Họ “gặp” nhau trong tình yêu, nỗi nhớ về Hải Dương, Phú Yên. Họ quý trọng nhau về tài, về sắc, về vẻ đẹp tâm hồn.
3. Những ngày đêm trên đất Phú Yên với chúng tôi bao giờ cũng ngắn ngủi.
Chúng tôi đã được hưởng cái gió Tuy Hoà, được ngắm cảnh Phú Yên, được nắm bàn tay nghe giọng nói tiếng cười của người Phú Yên, ăn những bữa cơm, uống những ngụm nước Phú Yên, hít thở bầu không khí Phú Yên, đêm nằm lắng nghe tiếng sóng biển Phú Yên mơ hồ vọng lại…
Lại nhớ đêm cuối cùng năm ấy, chúng tôi cùng nhau dạo bước trên đường của thành phố Tuy Hoà nhỏ bé, mộc mạc, yên bình. Phố nhỏ chìm trong tĩnh lặng, bóng người thưa dần trên các con lộ… Một cảm giác gần gũi thân thương tràn ngập cả cõi lòng. Rồi ra biển đi chân trần trên cát, đón gió từ biển thổi vào để cảm nhận lần cuối hơi thở, sự sống nơi đây. Chưa xa Tuy Hoà mà lòng đã chất đầy nỗi nhớ.
Khi tôi viết những dòng cuối cùng này thì được biết: Trong cuộc “cách mạng” sáp nhập, tinh gọn bộ máy hành chính, cũng như Hải Dương và bao tỉnh thành khác, Phú Yên sẽ bị mất tên trên bản đồ hành chính của cả nước, rồi cái tên tỉnh Phú Yên sẽ chỉ còn trong ký ức, hoài niệm. Và thế là có cái gì dâng lên nghèn nghẹn, chợt rưng rưng thầm gọi: thương nhớ lắm Tuy Hòa, Phú Yên ơi!
Hải Dương, tháng 10.2014 – tháng 5.2025
NGUYỄN THỊ LAN
