Ngày 15.9, tại TPHCM đã diễn ra Lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhà văn Đoàn Giỏi (1925-2025), do Hội Nhà văn Việt Nam, Chi hội Nhà văn Việt Nam tại TPHCM và Hội Nhà văn TPHCM phối hợp tổ chức, với sự tham dự của đại diện Mặt trận Tổ quốc Việt Nam – TPHCM cùng đông đảo nhà văn, nhà nghiên cứu, bạn đọc nhiều thế hệ để tưởng nhớ và tri ân một trong những cây bút hàng đầu của văn học Nam Bộ.
Đến tham dự, về phía Hội Nhà văn Việt Nam có nhà thơ Nguyễn Quang Thiều – Chủ tịch và các Ủy viên Ban Chấp hành: Nhà thơ Phan Hoàng – Giám đốc, Tổng Biên tập Vanvn.vn; nhà thơ Hữu Việt – Trưởng ban Nhà văn trẻ, Phó ban Đối ngoại; nhà thơ Lương Ngọc An – Phó ban Sáng tác.
Về phía Hội Nhà văn TPHCM có nhà văn Bích Ngân – Chủ tịch, hai nhà văn Trầm Hương và Bùi Anh Tấn- Phó Chủ tịch cùng các thành viên Ban Chấp hành Hội.
Đến tham dự còn có kiến trúc sư Nguyễn Trường Lưu – Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT TPHCM, nhà thơ Trương Trọng Nghĩa – Chủ tịch Hội VHNT tỉnh Đồng Tháp và những nhà văn từ các tỉnh thành.
Nhà văn Đoàn Giỏi tên thật là Đoàn Văn Hòa, sinh ngày 17.5.1925 tại xã Tân Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp trong một gia đình điền chủ, trí thức Nho học yêu nước. Ông học trung học ở quê nhà, rồi lên Sài Gòn học tiếp trường Petrus Ký và vốn yêu hội họa nên thi vào Trường Mỹ thuật Gia Định. Tuy nhiên, do gia đình phản đối, chỉ học mỹ thuật được một năm ông phải bỏ trường và âm thầm theo đuổi văn chương mà kết quả là truyện ngắn đầu tay “Nhớ cố hương” ra đời, được được đăng trên Tạp chí Nam Kỳ số Xuân Quý Mùi năm 1943, do nhà văn Hồ Biểu Chánh làm chủ bút.
Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công chưa được bao lâu, thực dân Pháp tái xâm lược Sài Gòn và Nam Bộ. Đoàn Giỏi tích cực tham gia hoạt động trên các lĩnh vực an ninh, thông tin tuyên truyền và báo chí. Ông được cử làm Phó trưởng Ty Tuyên truyền tỉnh Mỹ Tho kiêm Chủ bút Báo Tiền Phong – Cơ quan ngôn luận của Mặt trận Việt Minh tỉnh Mỹ Tho, rồi được điều động về làm Phó trưởng Ty Thông tin tỉnh Rạch Giá kiêm Chủ bút Báo Rạch Giá – Cơ ngôn luận của Tỉnh uỷ Rạch Giá. Sau đó, ông được bầu làm Ủy viên Thường vụ Hội Văn nghệ Nam Bộ, Phó Phòng Văn nghệ Sở Thông tin Nam Bộ, tham gia viết cho các tạp chí Lá Lúa, Văn Nghệ Miền Nam.
Năm 1954, Hiệp định Geneva đình chiến, Đoàn Giỏi tập kết ra Bắc, làm việc tại Đài Tiếng nói Việt Nam và Hội Văn nghệ Việt Nam, tức về sau là Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam. Ông là một trong những hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam, được bầu làm Ủy viên Ban Chấp hành Hội các khoá 1, 2,
Đất nước hòa bình thống nhất năm 1975, nhà văn Đoàn Giỏi trở về Nam công tác. Ông được bầu làm Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà văn TPHCM. Vì lâm bệnh hiểm nghèo ung thư gan, ông đã từ trần ngày 2.4.1989 tại TPHCM, hưởng thọ 64 tuổi. Năm 2001, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật.
Ngoài bút danh Đoàn Giỏi, nhà văn còn có các bút danh khác: Nguyễn Hoài, Nguyễn Phú Lễ, Huyền Tư. Sinh thời, ông đã xuất bản các tác phẩm: “Người Nam thà chết không hàng” (kịch thơ – 1947), “Khí hùng đất nước” (ký – 1948), “Những dòng chữ máu Nam Kỳ 1940” (ký – 1948); “Đường về gia hương” (truyện – 1948), “Chiến sỹ Tháp Mười” (kịch thơ – 1949), “Giữ vững niềm tin” (thơ – 1954), “Cá bống mú” ((truyện – 1956), “Ngọn tầm vông” (truyện ký – 1956), “Trần Văn Ơn” (truyện ký – 1955), “Đất rừng phương Nam” (truyện dài – 1957), “Hoa hướng dương” (truyện ngắn – 1960), “Cuộc truy tầm kho vũ khí” (truyện – 1962), “Những chuyện lạ về cá” (biên khảo – 1981), “Tê giác trong ngàn xanh” (biên khảo – 1982). Thời gian cuối đời, nhà văn Đoàn Giỏi phác thảo đề cương quyển tiểu thuyết 10 chương lấy tên “Núi cả cây ngàn” mang theo vào bệnh viện với mong ước “Viết xong có chết cũng toại nguyện”, nhưng rồi ông đã mất khi tác phẩm còn dang dở.
Phát biểu tại lễ kỷ niệm, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều – Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam cho rằng nhà văn Đoàn Giỏi đã để lại 2 di sản quan trọng cho cuộc đời là Người và Chữ. Về mặt con người, ông đã sống chân chính trong cách ăn ở và thái độ đối với quê hương, đất nước. Còn di sản văn chương của ông được rất nhiều người biết và đọc, nghiên cứu trong nhiều năm qua.
Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều nhớ mãi khi còn là một cậu bé đã say mê đọc tác phẩm “Đất rừng phương Nam” của nhà văn Đoàn Giỏi, từ đó dành sự kính trọng từng con chữ và tinh thần nhà văn gửi gắm vào tác phẩm. Điều thú vị là “Đất rừng phương Nam” xuất bản năm 1957 cũng là năm sinh của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều. Và khi ông đã ở tuổi ngoài 60, tìm đọc lại tác phẩm, vẫn nguyên vẹn cảm giác kỳ vĩ, lạ lùng của thiên nhiên Nam Bộ. Nhà văn Đoàn Giỏi đã dựng nên một vùng văn hóa đặc sắc, với những con người trung thực, kiêu hãnh, ngang tàng và đẹp đẽ, tạo ấn tượng khó phai trong nhiều thế hệ độc giả.
Theo nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, việc tổ chức lễ kỷ niệm không phải chỉ để nhớ về một con người, mà là một sự kiện để xác lập một lần nữa vị thế của văn chương, thế hệ của các nhà văn trong thời hiện đại. Tuy nhiên, thái độ của các nhà văn hiện nay đang đánh mất đi rất nhiều những vẻ đẹp quyền lực của thế hệ Đoàn Giỏi, Sơn Nam, Nguyễn Quang Sáng… đã làm được trước đây. Mỗi nhà văn nên tự đặt câu hỏi về thái độ, trách nhiệm rằng bản thân đã sống và viết được như các thế hệ tiền bối hay chưa?
Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều nhìn nhận ông và Hội Nhà văn Việt Nam đang làm tất cả để mang ơn các thế hệ nhà văn đi trước. Bởi lẽ ông quan niệm “Sự vô ơn là hành động tồi tệ nhất của một kẻ đang sống”. Và hành trình văn chương 50 năm qua cũng nhiều sự thay đổi. Ở đó dần xuất hiện nguy cơ về sự vô ơn từ chính những người cầm bút. “Với tư cách một nhà quản lý, nhà văn và bạn đọc, tôi nhận thấy chính nhà văn mới là các vật cản đối với sự phát triển của văn học Việt Nam, từ thái độ sống và cầm bút của họ”, ông nói.
Tại buổi lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh Đoàn Giỏi còn có tham luận và ý kiến phát biểu của các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu: Đoàn Minh Tuấn, Bích Ngân, Võ Văn Nhơn, Phan Hoàng, Trầm Hương, Bùi Thanh Truyền, Trương Trọng Nghĩa, Văn Thành Lê, Hà Thanh Vân, Lê Thiếu Nhơn,…
Nhà thơ Phan Hoàng cho biết: “Vào năm 2013, tôi chuyển nhà về đường Đoàn Giỏi nay thuộc phường Tân Sơn Nhì, TPHCM. Một con đường nhỏ chỉ dài 250m nhưng khá đẹp và yên tĩnh giữa một thành phố náo nhiệt. Theo tôi biết, ngoài con đường ở TPHCM thì đến nay tên của nhà văn Đoàn Giỏi còn được đặt cho những con phố ở Mỹ Tho, Cà Mau.
Tôi hay thức khuya làm việc. Và mỗi lần ra ban công nhìn xuống đường tôi có cảm giác hình bóng nhà văn Đoàn Giỏi như thấp thoáng đâu đây. Đặc biệt, trong những năm tháng đại dịch Covid-19, những đoàn xe hú còi nối đuôi nhau về phía Nghĩa trang Bình Hưng Hòa, tôi thức thâu đêm ngồi uống cà phê hút thuốc và đau đáu nhìn những ống khói thiêu xác nối tiếp phụt lên từ lò hỏa táng, trong đó có những nhà văn đồng nghiệp kém may mắn, rồi tôi lại nhìn xuống con đường Đoàn Giỏi và như thấy bóng ông chập chờn trong sương khói.
Nhà văn tiền bối Đoàn Giỏi như muốn nói với tôi rằng cuộc sống thật vô thường, mọi vinh hoa phú quý đố kỵ thị phi chỉ là huyễn vọng. Chết là hết. May ra chỉ có chút danh dự tự trọng còn lại. Điều đó cắt nghĩa vì sao ông được thừa kế một gia sản lớn đất đai, nhà cửa, ruộng vườn từ gia đình điền chủ nhưng ông đã hiến hết cho cách mạng kháng chiến để cuối đời nhà văn trở thành người gần như vô gia cư. Phải chăng với ông vật chất chỉ là phương tiện tạm thời, giá trị thực sự của một con người là nhân cách, mà với ông chính là nhân cách văn chương. Một nhân cách lớn tỏa sáng, mà chỉ riêng giá trị tác phẩm “Đất rừng phương Nam” cũng đủ đưa ông vào cõi bất tử của nền văn học Việt Nam mọi thời đại”.
Bài: HOÀNG THỦY
Ảnh: NGUYỄN HOÀNG
