Đọc “Ký ức làng” của Vũ Thanh Hưng, người già thấy lại bóng dáng thanh xuân của mình, thấy lại bạn bè, thầy cô, làng xóm một thời gian khó nhưng ấm áp. Người trẻ lại tìm thấy một “bảo tàng văn hóa thu nhỏ”, để hiểu thêm về cội nguồn, về những hy sinh thầm lặng của thế hệ cha anh, từ đó biết trân trọng hơn giá trị của hiện tại.
I. Tiếng gọi từ miền thẫm xanh hoài niệm
Có những không gian địa lý dẫu bị thời gian khỏa lấp, dẫu trải qua bao cuộc dâu bể thâm trầm của đời người, vẫn sừng sững tồn tại như một tọa độ thiêng liêng trong tâm thức. Nơi ấy là Làng. Làng không chỉ là ranh giới của một đơn vị hành chính hay miền đất phủ màu rơm rạ, mà là chiếc nôi thảo thơm nuôi dưỡng bao tâm hồn, là nơi cất giữ phần trong trẻo nhất của tuổi thơ và là cội nguồn gấm vóc của tình thân.
Trong nhịp sống hiện đại gấp gáp, khi những mảng tường bê tông vô cảm dần che khuất vầng trăng, khi tiếng còi xe thị thành át đi tiếng dế đêm thủ thỉ, người ta lại càng khao khát một chốn đi về để neo đậu tâm hồn. Tập tản văn “Ký ức làng” của tác giả Vũ Thanh Hưng (Nhà xuất bản Hội Nhà văn – 2025) ra đời như một nhịp cầu nối liền hiện tại với quá khứ, một chuyến tàu đưa độc giả ngược dòng thời gian về lại với hương đồng gió nội, tìm lại những chân giá trị bình dị mà cao quý đã từng làm nên cốt cách con người Việt Nam.
Hơn sáu mươi thiên tản văn trong tập sách không đơn thuần là dòng ghi chép cá nhân hay sự chắp vá ngẫu hứng của kỷ niệm. Dưới ngòi bút đằm thắm và dạt dào cảm xúc của Vũ Thanh Hưng, mỗi bài viết là một nét chấm phá tinh tế, cùng hợp xướng tạo nên một bức tranh sơn dầu đa chiều, vừa mênh mang hoài niệm, vừa thẫm đượm tình đời. Cuốn sách là khúc ca dịu dàng hát về những điều xưa cũ, nhưng lại chạm vào từng góc khuất thổn thức nhất trong trái tim của những đứa con từng sinh ra từ rơm rạ hay trót mang nợ gánh non sông.
II. Nhịp sống nguyên xơ và hồn quê trong từng nếp sinh hoạt
Đặt chân vào thế giới nghệ thuật của “Ký ức làng”, người đọc như được hít thở bầu không khí ngạt ngào mùi đất ải sau vụ cày, được đắm mình vào nhịp thở êm đềm nhưng trù phú của làng quê Bắc Bộ một thời đã xa. Tác giả đã sống, đã quan sát và lưu giữ tuổi thơ bằng tất cả sự tinh nhạy của các giác quan, để rồi tái hiện lên trang văn những lát cắt sinh hoạt vừa dung dị, vừa lung linh sắc màu văn hóa dân gian.
Đó là một bức tranh lao động sống động với những hoạt động gắn liền với nguồn sống đồng ruộng: từ việc “Cất vó đêm” dưới ánh trăng tan nhòe trên mặt nước, kỹ nghệ “Đánh dậm”, “Quăng chài” nhịp nhàng bên bến sông, cho đến cái rét ngọt của những ngày “Mùa gặt về trên quê hương tôi”, “Tát nước” hay nỗi mong chờ khắc khoải của “Nhớ mùa đất ải”. Những mảng ký ức ấy không hề khô khô khốc mà rộn rã âm thanh và ngập tràn hương vị. Người đọc như nếm được vị ngọt bùi, chân chất của sản vật quê nhà qua “Tép riu”, “Cà ra”, “Mùa tôm bay”, hay nghẹn ngào trước hương thơm nồng nàn, ấm áp của “Ơi mùi nếp cái hoa vàng”.
Không chỉ có sản vật hay công việc đồng áng, hồn quê trong tác phẩm của Vũ Thanh Hưng còn lắng đọng ở những vật dụng, cảnh trí tưởng chừng rất đỗi bình thường nhưng đã trở thành biểu tượng nghệ thuật. Ấy là chiếc “Ổ rơm” ấm áp ôm ấp giấc ngủ thơ dại giữa mùa đông giá lạnh; là hàng “Lá chuối khô ơi” xào xạc trong gió chiều; là vệt khói bếp lam chiều quyện vào mái ngói phai màu. Trải dài theo tập sách là không khí văn hóa cộng đồng một thời thiếu thốn mà giàu ân tình: đó là ký ức xôn xao của ngày “Xem phim trong sân kho”, nhịp rung nhịp vang dồn dập của “Tiếng kẻng một thời xa vắng”, hay không gian tấp nập, chao chao sóng nước trong “Phiên chợ xa và những chuyến đò ngang”. Mỗi chi tiết nhỏ đều được tác giả nâng niu, tỉ mẩn mài giũa thành những mảnh gốm cổ rực rỡ, làm hiện lên trọn vẹn gương mặt của một làng quê Việt Nam xưa cũ.
III. Cội nguồn gấm vóc tình thân và những bóng hình thương nhớ
Nếu như cảnh sắc và nếp sống làng quê tạo nên phần khung không gian sống động cho cuốn sách, thì tình người chính là linh hồn, là ngọn lửa ấm nóng thiêu đốt và sưởi ấm từng trang văn của Vũ Thanh Hưng. Tập tản văn thực sự đạt đến độ sâu lắng mênh mang khi tác giả nghiêng mình soi vào cội nguồn gia đình – nơi bắt nguồn của mọi thương yêu và đạo lý làm người.
Ở đó, người đọc dâng trào xúc động trước những bóng hình đã tạc nên vóc dáng tuổi thơ của tác giả. Đó là dáng hình trần trụi, tảo tần và bao dung của người già qua “Bà tôi”, “Ông ngoại mến thương của tôi”, “Ông ơi bà ơi”, hay tiếng lòng hiếu thảo rưng rưng dâng lên trong “Vu lan nhớ ông”. Những bài viết ấy không chỉ ghi lại công ơn sinh thành, dưỡng dục mà còn là sự tiếp nối thế hệ, là lời nhắc nhớ về truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” sâu sắc.
Tình mẫu tử, tình phụ tử và sự gắn kết máu mủ ruột thịt hiện lên thật mộc mạc mà thiêng liêng qua “Có mẹ thật ấm”, “Bữa cơm gia đình”, “Tình thân”, “Gia đình”. Mẹ trong văn của Vũ Thanh Hưng không được miêu tả bằng những mỹ từ lộng lẫy, mà ẩn hiện qua đôi tay chai sần, gánh nặng giáp hạt, hay nụ cười hiền từ bên bếp lửa hồng.
Bên cạnh tình thân gia đình, cuốn sách còn dành một khoảng trang trọng để tri ân những người lái đò tri thức và những người hàng xóm láng giềng thắm thiết tình làng nghĩa xóm. Hình ảnh “Người thầy đầu tiên”, “Thầy Đông và tiếng trống trường”, “Thầy Thạc”, “Thầy kính yêu” hiện lên tôn nghiêm, tần tảo, gieo mầm tri thức cho những đứa trẻ nghèo nơi làng quê thiếu thốn. Hay sự xuất hiện của “Bác Cư” cùng những mảnh đời bình dị khác đã thêu dệt nên một không gian sống đầy ân nghĩa, nơi con người ta biết thương nhau từ ánh mắt, biết chia sẻ từng bát cơm, hạt muối hay những cọng rau trong ngày giáp hạt. Tất cả những bóng hình ấy đã kết tinh thành một “Kim tự tháp trong lòng tôi”, một công trình kiến trúc tâm linh vĩnh cửu được xây bằng tình yêu thương và lòng biết ơn vô hạn.
IV. Nhịp quay thời gian, thiên nhiên kỳ vĩ và tiếng gọi cội nguồn
Văn phong của Vũ Thanh Hưng trong “Ký ức làng” mang đậm chất thơ, biểu hiện qua cách tác giả cảm nhận sự chuyển dịch mềm mại của thời tiết, của thời gian và thiên nhiên xung quanh. Nhịp quay của bốn mùa được thêu dệt bằng những rung cảm vô cùng tinh tế.
Một không gian tâm trạng trải dài từ những thao thức mùa xuân với “Ký ức tháng giêng”, “Tháng ba”, “Cảm xúc tháng ba”, cho đến khoảng lặng mênh mang của “Tháng mười dấu yêu ơi”. Thời gian trôi đi theo từng nhịp thở của tự nhiên; khi thì rực rỡ, thơm nồng hương vị trong “Hoa bưởi”, khi thì dữ dội, xót xa trước “Thương cây ngày bão”, hay nồng nàn hoài niệm trước “Mùi tháng năm”. Đặc biệt, những dịp lễ tết, cái gạch nối giữa thời gian trần thế và thời gian tâm linh, được tác giả khắc họa rộn rã nhưng cũng đầy xao xuyến qua “Nhớ hương vị tết xưa”, “Nhớ tết trung thu xưa”.
Thiên nhiên trong tác phẩm không dừng lại ở vai trò phông nền cảnh trí, mà trở thành một sinh thể mang dung nhan, tri giác và tâm sự. Dòng sông quê hương chảy xuyên suốt tập sách qua “Tôi nhớ con sông quê”, “Sông ơi”, tựa như một dải lụa mềm mang theo phù sa bồi đắp cho tâm hồn nhà văn từ ngày thơ bé cho đến lúc trưởng thành. Vầng trăng huyền ảo trong “Tản mạn trăng”, hay khoảng không bao la của “Cánh đồng hoang”, “Thiên nhiên kỳ vĩ”… tất cả hòa quyện thành một bản hòa tấu giao duyên giữa con người và vũ trụ.
Từ sự đắm đuối với cảnh sắc và tình người ấy, tiếng lòng tác giả tự nhiên thốt lên thành lời thề nguyện chân thành: “Tôi yêu quê hương tôi”. Đó không phải là một khẩu hiệu xơ cứng, mà là lời tự sự rút ra từ ruột gan, từ hàng trăm trải nghiệm vui buồn, đắng ngọt mà tác giả đã chắt chiu qua mấy mươi năm cuộc đời.
V. Giá trị thẩm mỹ và sức sống bền bỉ của tác phẩm
Về mặt nghệ thuật, tập tản văn “Ký ức Làng” ghi dấu ấn nhờ ngôn từ giàu hình ảnh, nhịp điệu thong dong, đằm thắm và khả năng gợi mở không gian hoài niệm rất cao. Vũ Thanh Hưng không lạm dụng các thủ pháp cách tân phức tạp hay lối diễn đạt đùa giỡn ngôn từ; Vũ Thanh Hưng chọn cho mình một lối đi riêng: chân thật, sâu lắng, dùng chính cái “tình” của mình để chạm vào cái “tình” của độc giả. Mỗi câu văn như một dòng nước mát lành, dịu dàng tưới tắm vào những tâm hồn đang khô cạn vì áp lực cuộc sống.
Sức mạnh của tập sách chính là tính phổ quát của ký ức. Dù viết về những trải nghiệm cá nhân ở một vùng quê cụ thể, nhưng Vũ Thanh Hưng đã chạm được vào mẫu số chung trong tâm thức của hàng triệu người Việt Nam. Đọc “Ký ức làng”, người già thấy lại bóng dáng thanh xuân của mình, thấy lại bạn bè, thầy cô, làng xóm một thời gian khó nhưng ấm áp. Người trẻ lại tìm thấy một “bảo tàng văn hóa thu nhỏ”, để hiểu thêm về cội nguồn, về những hy sinh thầm lặng của thế hệ cha anh, từ đó biết trân trọng hơn giá trị của hiện tại.
Gạt đi những bụi mờ của thời gian, khép lại những ồn ào ngoài ngưỡng cửa, lật mở từng trang tản văn “Ký ức Làng” là một lần chúng ta được tự cho phép mình sống chậm lại. Đó là hành trình đi để trở về, trở về với bến quê trong trẻo, tựa đầu vào ngực mẹ, lắng nghe tiếng gà gáy trưa xao xác và tìm lại phần hồn cốt tinh khôi nhất của chính mình.
Tập tản văn “Ký ức làng” của tác giả Vũ Thanh Hưng do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành xứng đáng là một món quà tinh thần trân quý, một khoảng lặng dịu dàng mà mãnh liệt dành cho bất kỳ ai đang trăn trở tìm lại bóng hình quê hương trong tâm tưởng.
PHẠM ÁNH SAO
