Đó là một chiếc chìa khóa loại rẻ tiền, bình thường như mọi chiếc chìa khóa khác. Nhưng tôi đã thắt cho nó một chiếc nơ xinh xắn bằng dây ruban đỏ. Tôi đặt nó lên bàn, thừ người một lúc rồi cầm lên, ủ nó bằng cả hai bàn tay úp lại.
Chậm rãi, từ tốn tôi bước về phòng ban giám hiệu. Xòe tay ra, tôi nhìn nó một lần nữa trước khi trả cho cô Hiệu phó. Chìa khóa hộc tủ hồ sơ riêng của tôi. Và từ nay nó không còn là của tôi nữa. Nghỉ hưu. Đơn giản nhẹ nhàng nhưng vẫn có một phần tiếc nuối lẫn ngậm ngùi. Rất nhiều ngậm ngùi thì phải. Hơn ba mươi năm đi về gắn bó với một mái trường.
Ngày cuối cùng giã từ phấn bảng tôi nhớ rất rõ, cũng như tôi nhớ rất rõ ngày đầu tiên. Cái gì đầu tiên cũng sáng, cũng đẹp cũng lấp lánh tin yêu. Tôi nhận nhiệm sở vào một ngày cuối xuân, bắt đầu học kỳ II, khi năm học còn lỡ dỡ. Chiếc áo dài hồng phấn, quần satin trắng tay cầm chiếc giỏ đan bằng sợi nylon hai màu trắng xanh tôi bước những bước chân vừa náo nức vừa rụt rè hướng về dãy hành lang lớp bảy. Khung cửa đó, ánh sáng ban mai bừng lên từng trang sách, tôi đứng bên ngoài hồi hộp chờ tiếng chuông chuyển tiết, bắt đầu bài giảng đầu tiên.
Đang còn trong thời gian bao cấp, cuộc sống lắm nhọc nhằn, nhiều thiếu thốn. Nghề giáo, đồng lương eo hẹp lắm. Ai cũng phải lo chân trong chân ngoài mới mong tồn tại. Cùng về trường một đợt với tôi, bạn bè rơi rụng khá nhiều. Chỉ một ít người còn trụ lại, trong đó có tôi. Đơn giản, vì nếu bỏ nghề tôi chẳng biết làm gì để sống. Không đủ khả năng vào đời bươn chải, tôi chỉ biết dạy kèm và nhận hàng thêu.
Những chiếc nón đan bằng sợi lát lớn có, nhỏ có đủ cở và đủ kiểu. Tôi dùng sợi len thêu hoa lên đó rồi nhận tiền công. Đó là những đồng tiền đầu tiên kiếm được trong đời. Cơ sở thêu trực thuộc nhà thờ. Các soeur trong dòng tu Mến Thánh Giá đảm trách. Soeur Marie Tua, soeur Agathe Tuyết, các soeur rất hiền và rất dịu dàng. Tay nghề vững lại thêm có đôi chút năng khiếu vẽ vời, các soeur đặt tôi thêu hàng triễn lãm. Mở tự điển Larousse của ba tìm các mẫu hoa, các soeur cho tôi tha hồ sáng tạo. Lòng tôi tràn ngập hân hoan khi nhìn sản phẩm của mình, những chiếc nón xinh xinh được bày trang trọng trong tủ kính.
Tôi yêu những ngày cuối năm, sau những bộn bề lo toan tất bật được bình yên thảnh thơi ngồi trên chiếc ghế đá của khuôn viên tu viện. Những bồn hoa chăm sóc kỹ càng nở những bông hoa nho nhỏ, cây sa-kê nghiêng mình che bóng mát, khung cửa, mái vòm nhẹ nhàng uốn cong cong theo đường cong gothic. tiếng dương cầm từ đâu vẳng lại. Tôi đến sớm, thảnh thơi như thế chờ buổi liên hoan cuối năm. Tôi là một trong ba cô thợ thêu được mời tham dự. Khung cảnh thanh thoát bình yên này quen thuộc gắn bó với tôi nhiều lắm. Cái lạnh se se của những ngày cuối năm và tiếng chuông nhà thờ vút cao thánh thót. Từng đoàn người tan lễ hân hoan. Đôi khi tôi cũng là một trong những người bước ra từ tiếng chuông trong trẻo đó. Tôi ngoại đạo. Ngày Tết lên chùa lễ Phật nghi ngút khói hương. Ăn chay hai ngày rằm và mồng một. Đức Phật dạy rằng “Đời là bể khổ”. Tôi nghe và hiểu nhưng chẳng “ngộ” ra điều gì cả. Mà xét cho cùng, cuộc đời cũng đâu có dành cho tôi nhiều ưu ái. Cũng lận đận, cũng lao đao. Nhưng tôi yêu cuộc đời này, yêu theo cách của tôi.
Nhà có hai chị em gái, từ nhỏ mẹ vẫn sắm cho thứ này thứ khác. Mà lạ lắm, dưới mắt nhỏ em, bao giờ cái của chị Hai cũng đẹp hơn của nó, bất chấp đứa nào có quyền ưu tiên chọn trước. Mà sao ngó tới ngó lui rồi tôi cũng thấy cái của mình đẹp thật. Mẹ cứ nhắc hoài chuyện có đôi giày mới, tôi ôm giày nằm ngủ mặc dầu hồi đó tôi còn bé bỏng gì đâu, cũng đã là… thiếu nữ. Quanh năm tôi đến trường bằng đôi guốc gỗ. Những đôi guốc đủ màu, hồng, rêu, tím được đóng bắt ngang bằng cái quai nhựa trong veo. Đi mòn hết đôi này mẹ mua cho đôi khác, hết màu này đến màu khác, màu nào cũng xinh. Nhưng lâu lâu mới có được một đôi giày, bảo tôi không thích mê sao được. Với mẹ thì không thế. Mẹ dạy tôi rằng là con gái cái thích phải lặn vào trong, không được phô bày lộ liễu. Lặn vào trong? Làm sao để lặn vào trong? Tôi không biết. Tôi nhớ có một lần…
Mộng là tiệm chụp hình trên con phố gần nhà. Mỗi lần ngang qua tôi phải dừng chân một chút, bước đi không đành. Những cô gái trong những tấm chân dung kia như đang nhìn tôi, mỉm cười với tôi. cô nào cũng xinh, cũng đẹp. Tóc ngắn, tóc dài, tóc loăn xoăn thành lọn. Những khuôn mặt nhìn nghiêng, nhìn thẳng, ngước cao kiêu hãnh hay cúi xuống trầm tư. Bức chân dung qua lăng kính của người cầm máy như được thổi hồn vào đó. Đặc biệt là đôi mắt của một cô gái. Cái nhìn mê đắm xoáy vào lòng người. Tôi đi qua tiệm ảnh, đôi mắt như níu bước chân tôi.
Mười tám tuổi, tôi nhìn mình trong gương, xoay qua xoay lại, xõa tóc rồi vén tóc. Tôi ước, tôi thèm và tôi cũng có cố gắng giấu vào trong. Nhưng không biết bằng cách nào mẹ đã đọc được hết niềm khao khát đó. Một buổi trưa tôi thấy mẹ đi đâu về, đầu đội nón lá, trán lấp dấp mồ hôi còn tay thì cầm cái can không. Cái can nhựa trắng mẹ vẫn đựng dầu hôi, mấy lít dầu chắt chiu của mẹ. Căn nhà chật hẹp đầy bóng tối. Trưa nắng gắt, tôi thấy mẹ lột nón lá bước vào. Cái dáng gầy gầy của mẹ trước khung cửa hẹp. Sau lưng là nắng, nắng chói chang.
Tôi cầm những đồng tiền như người mộng du, chụp một tấm hình chân dung mà tôi mơ ước. Và chỉ khi ánh đèn flash chớp lên rồi tôi mới hoàn toàn bừng tỉnh. Bước ra khỏi Mộng tôi bỗng thấy hết cái vô nghĩa của một niềm khát khao vụng dại. Cái khát khao đủ sức làm mềm lòng mẹ, một người giữ chặt đồng tiền chỉ để dành cho mục tiêu duy nhất là nuôi con ăn học. Năm lít dầu hôi của mẹ chắt chiu. Thời buổi cơm ăn độn không đủ no, than quả bàng khói um cả bếp. Tôi cay sè mắt. Tôi biết mình đã phạm sai lầm, một sai lầm khó lòng tha thứ. Nhiều đêm tôi nằm nghĩ ngoài đồng tiền học bỗng tháng tháng đem về cần phải có việc làm thêm. Bén duyên cây kim sợi chỉ từ đó, và cũng từ đó tôi có thêm mấy đứa học trò tối tối dạy kèm. Chút tiền kiếm được hí hửng đem về cho mẹ và mẹ cho tôi giữ lại một ít chi dụng cá nhân.
Có tiền cuộc sống trở nên nhiều màu sắc hơn. Cũng chẳng có gì nhiều nhặn, cây son, hộp phấn, miếng vải tự cắt may thành chiếc áo vụng về. Một dạo, Hội Đồng chấm thi tốt nghiệp đặt ở trường Lý Phong. Tôi thường chạy xe ngang qua chợ An Đông. Vậy là sau khi tổng kết, lãnh được chút tiền tôi dừng xe ghé vào quầy chén bát quen thuộc say mê chọn lựa. Tôi mang về tặng mẹ năm thì chục bát, năm thì chục dĩa hoa. Hai mẹ con cắm cúi lau cất. Cái tủ bếp cứ thế phong phú dần lên. Có tiền, lâu lâu lại tập tành làm món này món nọ. Nhớ nhất là bánh su kem. Tôi nướng bánh bằng cái nồi gang của mẹ. Nướng than hoa, lửa trên, lửa dưới. Vỏ bánh nở bung ra, rám vàng trông đến là ngon mắt. Còn nhân kem mới là tuyệt diệu. Cả nhà tấm tắc thích mê đi. Mà không ngon sao được. Cuộc sống thiếu thốn quanh năm. Bánh thì làm bằng hột gà với bơ với sữa. Cắn một miếng không “tan chảy” mới là chuyện lạ.
Cũng một lần, sau khi chia phần đâu vào đấy, thằng em ăn xong xuống bếp gạ tôi đổi cuốn sách Toán lấy hai cái bánh su kem. tôi bất chợt ngớ người ra rồi mừng hí hửng. Đổi thế này thì tôi lời quá mà. Cuốn sách Toán cả hai chị em cùng thích. Sách trình bày rõ ràng, khúc chiết mà lại có rất nhiều bài tập hay. Sách của nó. Đợi nó học xong, xách xe đi tôi mới có cơ hội ngồi vào bàn lôi sách ra nghiền ngẫm. Nó học đại học còn tôi thì… học đại. Nhưng có hề chi, miễn là tôi thấy được cái hay của sách. Bây giờ tôi đã trở thành chủ nhân. Sướng rơn người. Thằng em ăn xong hai cái bánh chùi miệng rồi thản nhiên kéo ghế ngồi vào bàn, mở sách ra rung đùi học tiếp. Tôi dọn dẹp bếp núc xong xuôi, chờ nó xách xe đi mới ghé vào mân mê lật từng trang sách, sách của tôi.
Ít lâu sau, thằng em tha ở đâu về rất nhiều tấm ván mỏng. Nó lúi húi đóng mấy cái kệ sách. Lâu nay sách vở quăng lung tung lắm, không có một chỗ cho tươm tất đàng hoàng. Cái kệ đẹp nhất có một chữ NHI đỏ chói viết bằng bút lông được dành cho tôi. Tôi bắt tay ngay vào việc xếp đặt. Từng ngăn một. Mỗi ngăn một loại sách. Phần lớn là sách khoa học. Văn học rất hiếm. Tôi vốn ham đọc và đọc nhiều nhưng hầu như chỉ đọc ké hoặc mượn ở thư viện trường. Sách truyện gối đầu giường chỉ được đôi ba cuốn…
Hôm nay cũng là một ngày cuối năm, nắng ấm tràn qua ô cửa. Tôi đứng trước tủ sách của mình, một chiếc tủ sách bề thế cửa kính sáng lấp lánh. Những cuốn sách được xếp đều đặn phô gáy ra ngoài. Đứng tần ngần tôi nhớ lại mà thương mấy cái kệ sách thuở xa xưa. Cái kệ đóng bằng đôi tay của thằng em mới lớn. Bao nhiêu năm tháng trôi qua. Bụi bám, tường vôi ẩm mốc, một năm nước vô nhà ba bốn bận. Sách vở tàn tạ dần đi, nhất là những cuốn không thường dùng đến. Cứ thế, mỗi năm phơi sách đôi ba lần loại dần đi những cuốn cũ nát. Loại dần… loại dần trong nỗi ngậm ngùi. Còn được dăm cuốn tâm đắc tôi giao cho cô em gái. Nó rộng đường hơn tôi.
Sau này cuộc sống khá lên, nhà cửa khang trang cao ráo, đến tuổi hưu tôi mới có được cái tủ sách bây giờ. Nhưng ngược lại, những ngăn tủ đầy ắp sách văn học và cả ngoại văn. Thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, tản văn… Phần lớn là sách bạn bè ký tặng. Sách khoa học ngày xưa không còn một cuốn nào. Những cuốn sách đã đồng hành cùng tôi một thời son trẻ. Cái thời mà bầu trời thì rất xanh, lòng thì nhẹ thênh thang và con đường dẫu trắc trở gập ghềnh vẫn là con đường đưa ta lên đỉnh núi. Không, cái ngày xưa đó, cái ngày tháng thanh xuân đó, thương thì rất thương nhưng bây giờ ngoái lại nhìn lòng bảo lòng đâu có gì tiếc nuối…
Mười tám tuổi, bức chân dung mười tám tuổi mặt mũi ngờ nghệch ngày xưa vẫn được lưu giữ một chỗ trong cuốn album có bìa màu hồng phấn. Sau này tôi vẫn ghé lại Mộng mấy lần và cũng nhiều lần khi có dịp tôi vẫn chụp chân dung ở nơi này nơi khác. Chụp nhưng không còn say mê náo nức như ngày xưa. Thời gian mang lại cho tôi nhiều thứ lắm. Tôi đã biết để lặn vào trong những gì không cần thiết. Lặn vào trong một cách đằm thắm, an nhiên không hề gắng sức. Cứ nhẹ nhàng như mình chỉ mỉm cười rồi… buông. Tôi nhìn rõ tôi hơn. Nhan sắc mình chỉ tầm tầm chừng đó. Chẳng ai có thể tạo cho mình môt cái nhìn mê đắm lòng người. Thì thôi, tôi giữ cái nhìn của tôi vậy. Cái nhìn chỉ đủ sức làm cho những gì thuộc về mình trở nên ấm áp, lấp lánh yêu thương. Tôi đặt tay lên những bìa sách thân quen. Đôi bạn của Nhất Linh, Hoa trái quanh tôi của Hoàng Phủ Ngọc Tường, Hoàng tử bé của Saint-Exupéry, Những vì sao của Alphonse Daudet, Bông hồng vàng và bình minh mưa của Paustovsky… Những cuốn sách làm lòng mình mềm đi giữa một ngày nắng đẹp.
Mình đi xuống núi. Ừ, thì mình đi xuống núi. Nhưng bầu trời trên cao vẫn thênh thang và vầng mặt trời ấm áp dường như cũng nhẩn nha lặng lẽ cuộc hành trình. Mình cũng sẽ tìm những con đường uốn lượn quanh quanh để bớt đi độ dốc. Bởi con tim bây giờ không còn nhịp đập hối hả của ngày xưa. Mình biết cách gìn giữ lắng nghe và vỗ về trái tim nhạy cảm dễ tổn thương của mình. Cứ vừa đi vừa ngắm nhìn trời đất, thong thả nghe đâu đây một tiếng chuông chùa. Tiếng chuông không thánh thót vút cao mà tan dần, tan dần rồi lắng xuống như mơn trớn như vỗ về. Mái chùa cong cong trầm mặc rêu phong mông lung sương khói. Một buổi chiều xuân dừng chân một chút khi bắt gặp hình ảnh một vị sư già thơ thẩn dưới cội mai vừa lặt xong hết lá, lác đác chớm một vài bông…
Tôi rút ra một cuốn sách. Đó là tập Đường Thi. Bỗng nhớ một buổi chiều tạt vào hiệu sách mua bộ sách này với một số tiền nho nhỏ vừa có được. Chữ Hán một chữ bẻ đôi cũng không biết nhưng tôi đọc Đường Thi bằng tất cả cảm nhận của mình. Sự rung cảm đó ba đã truyền cho tôi chỉ bằng trí nhớ và một ít vốn liếng Hán văn ông có được. Tôi đặt tay lên bộ sách một thời cả ba cả tôi cùng đọc. Mắt tôi cay cay. Những ngày cuối đời ba nằm một chỗ. Tôi lại ngồi bên giường và đọc Đường Thi. Nhớ bài nào đọc bài đó, hết bài này đến bài khác…
Tôi nghe thầy giảng rằng khi rời khỏi thế gian này ba mẹ không mất đi mà một phần ở lại trong mỗi người con. Tôi lật từng trang sách. Nắng và gió mùa xuân ùa vào lay động tấm rèm hoa. Hình như có một phần của ba đang trỗi dậy rạo rực trong tôi đón nhận những vần thơ đẹp đến não nùng. Phóng tầm mắt ra xa, tôi hình dung bãi cỏ non, dòng sông bạc và màu xanh điệp trùng cây lá. Lắng nghe bước chân người thiếu phụ, gót sen từng bước một khẽ khàng, khoan thai, đài các…
Xuân nhật ngưng trang thượng thúy lâu…
NGÔ THỊ Ý NHI
