Kỳ 6: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

Doãn Minh Trịnh đĩnh đạc vẽ sự từng trải lên trang giấy “Âm thầm nhặt lại ngày tháng bình yên”. Tiếng thơ đằm dịu nhưng phải đầy bản lĩnh mới có thể “âm thầm nhặt lại ngày tháng bình yên” bình thản như vậy được. Sự lặng lẽ ấy đặt trong một nhân vật trữ tình hiểu đời nên ý thơ diễn tả rất ấn tượng sự linh hoạt cuộc đời nhi nhiên tự tại “mưa xoá nhoà bước chân mê mải/ chuyển nỗi buồn không tên ra dòng sông phía ấy”.

Nhà thơ – nhà phê bình Khang Quốc Ngọc (áo xanh) và họa sĩ Lê Sa Long tại một cuộc trao Tặng thưởng Thơ 1-2-3 của Văn Học Sài Gòn

>> Kỳ 1: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 2: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 3: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 4: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 5: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

Doãn Minh Trịnh đĩnh đạc vẽ sự từng trải lên trang giấy “Âm thầm nhặt lại ngày tháng bình yên”. Tiếng thơ đằm dịu nhưng phải đầy bản lĩnh mới có thể “âm thầm nhặt lại ngày tháng bình yên” bình thản như vậy được. Sự lặng lẽ ấy đặt trong một nhân vật trữ tình hiểu đời nên ý thơ diễn tả rất ấn tượng sự linh hoạt cuộc đời nhi nhiên tự tại “mưa xoá nhoà bước chân mê mải/ chuyển nỗi buồn không tên ra dòng sông phía ấy”. Chuyện “nỗi buồn không tên” trong cuộc đời thì nhiều vô kể. Nhân vật trữ tình ở đây đã rất khéo léo trong việc sắp xếp lại những mảng vỉa cuộc sống trong câu chữ. Bởi thế chúng tôi có cảm tưởng rằng, nhân vật ấy không bị những thứ “buồn không tên” trong cuộc đời kéo đi, mà trái lại nhân vật trữ tình dường như đã sống và mượn chính thực thể ấy cuốn đi những “nỗi buồn không tên” tựa một thứ lực đẩy là phải chăng ý thơ muốn diễn đạt một sự vượt lên hoàn cảnh độc đáo cho riêng mình?

Song, dư âm thì vẫn không thể không buồn “vẻ kiêu hãnh chỉ là dấu vết/ ký ức sẫm màu sẽ lãng quên”. Ai quên? Ta quên ký ức hay ký ức quên ta? Có lẽ cả hai. Bước đi của thời gian có thể xóa hết đi mọi thứ, kể cả “nỗi buồn” và lòng “kiêu hãnh”. Chi tiết “ngày tháng” điệp lại ở câu cuối là có ý đồ hô ứng với câu thơ đầu, phía trên là “âm thầm nhặt lại ngày tháng bình yên” để tích cóp tạo đà cho hy vọng mọc mầm “ngày tháng trải dài đánh thức niềm tin”. Lòng kiên nhẫn và sự từng trải đã mang đến cho con người những năng lượng tích cực. Hy vọng đã hé ra và nhất định sẽ bật mầm lên xanh thôi. Thông điệp ấy quả là đáng trân trọng. Giọng thơ lắng suy chậm rãi, phảng phất sự tự tin của nỗi lòng từng trải; nhịp chậm mà chắc, ý thơ khoan nhặt pha chút khuếch đại hiệu ứng niềm tin, đong đưa dặt dìu phảng phất sự lịch thiệp:

 

Âm thầm nhặt lại ngày tháng bình yên

 

Mưa xoá nhoà bước chân mê mải

Chuyển nỗi buồn không tên ra dòng sông phía ấy

 

Vẻ kiêu hãnh chỉ là dấu vết

Ký ức sẫm màu sẽ lãng quên

Ngày tháng trải dài đánh thức niềm tin.

(Doãn Minh Trịnh – Sài Gòn)

 

Chúng tôi có cảm giác sự cô đơn đã được tác giả bài thơ “Phố biết nép vào ai đi hết mùa đông lạnh” cô lại cho thật đậm đặc. Ba câu hỏi liên tục xuất hiện ngay từ đầu bài thơ, chiếm tới năm mươi phần trăm dung lượng cả bài. Điều đó cho thấy tác giả dường như cố tình ghim những thắc mắc quá lớn ấy vào trong bài thơ ngay sau khi câu chữ xuất hiện. Cặp nhân vật sóng đôi “em” và “phố” tương hỗ cho nhau khá nhịp nhàng. Hình tượng “phố” được nhân cách hóa lên, một mặt khắc họa “phố” như cũng có tâm trạng rồi tạo đà lấy hình ảnh “phố” làm điểm so sánh để nhấn mạnh sự khắc khoải, đau khổ cho nhân vật trữ tình “em”. Cảm giác “chông chênh”, sự giày vò của nỗi nhớ còn hơn cả “mùa đông lạnh” đang thẩm thấu vào từng con phố kia. Biết rằng “phố” cũng cô đơn “phố biết nép vào ai đi hết mùa đông lạnh” nhưng “em” còn cô đơn hơn khi “em” rơi vào hoàn cảnh rất đặc biệt: nỗi nhớ đẫm đặc trong một sự cô đơn cũng đẫm đặc. Cho nên ý thơ thổ lộ rất ít hy vọng “em biết tựa hướng nào để khỏi những chông chênh”, lời thơ bồi tiếp ý thơ mịt mờ càng làm cho đường đi trái tim “em” thêm mờ mịt “biết rẽ lối nào để nỗi nhớ nguôi quên” thì “chông chênh” ấy lại càng “chông chênh” hơn bởi sự đơn phương như được đẩy vào tận cùng của cái sự thể chưa định hướng và đẫm đặc những chao đảo bấp bênh kia.

Nghệ thuật đòn bẩy lấy “phố” để thể hiện “em” nên “phố” là cái cớ cho “em” bộc bạch. Tới đoạn cuối thì nghệ thuật lách sang biện pháp so sánh khá rõ giữa cảnh “bầy chim di cư về phương nam tránh rét” còn nhân vật “em” thì vẫn “chẳng biết di trú nơi đâu cho ấm lại lòng mình”. Cô đơn kinh khủng. Giá lạnh thật rồi khi nghệ thuật điệp cấu trúc lên tiếng. Không anh, “em” quay đi đâu cũng chỉ thấy giá băng và đơn độc. Tâm trạng ấy sao tránh khỏi sự thể “người buồn cảnh có vui đâu bao giờ” (Truyện Kiều – Nguyễn Du). Bởi thế cho nên “phố run rẩy từng hồi, em buốt giá từng cơn” là phải thôi. Những câu thơ đã được trùm phủ hoàn toàn bằng tấm voan tâm trạng “run rẩy” và “buốt giá”. Một bài thơ đẫm đặc nỗi buồn được vẽ ra từ một tâm trạng cô đơn giá buốt. Đẩy đến tận cùng của sự cô đơn để thấy tiếng nói khát khao yêu thương đó thôi, nó như một thông điệp ngầm gửi rằng chỉ có anh – phương anh – mới là nơi có thể làm cho con tim em ấm nhất! Vắng anh, thiếu anh đời em như chỉ còn lại một chuỗi băng giá đơn độc và âu đó cũng là lời khẳng định ngầm của câu chung thủy mà đích bài thơ muốn hướng tới!? Lời thơ nhẹ nhàng, giọng điệu da diết, khắc khoải mà nồng nàn:

 

Phố biết nép vào ai đi hết mùa đông lạnh?

 

Em biết tựa hướng nào để khỏi những chông chênh?

Em biết rẽ lối nào để nỗi nhớ nguôi quên?

 

Bầy chim di cư về phương nam tránh rét

Em chẳng biết di trú nơi đâu cho ấm lại lòng mình

Phố run rẩy từng hồi, em buốt giá từng cơn

(Nguyễn Minh Ngọc Hà – Bình Dương)

Từ trái sang, các nhà thơ: Doãn Minh Trịnh, Nguyên Trân, Bình Địa Mộc, Lê Thị Kim, Lê Đỗ Lan An

Sự thủy chung và tấm lòng vị tha cao vời từ nhân vật “anh” nghe sao là lạ mà thấm thía. Mưa dầm gió bấc có là gì khi lòng anh đã hướng về em “anh đến tìm em ngày mưa dầm gió bấc”. Mọi sự khó khăn cản trở đến từ thiên nhiên anh đã đạp bằng, nhưng thật trớ trêu “gặp em đang cố xóa dấu chân từng nhẵn cổng nhẵn hè/ xóa tiếng từ quy khắc khoải…”. Điều đó chứng tỏ nhân vật “em” đang cố tình lảng tránh nhân vật “anh”? Dấu chân “từng nhẵn cổng nhẵn hè” thì có thể xóa được chứ “tiếng chim từ quy khắc khoải” thì làm sao “em” có thể xóa được hỡi “em”? Lời thơ mang dáng vẻ chất vấn và ẩn chứa sắc màu đau khổ. Là bởi, “tiếng từ quy khắc khoải” đã như là tiếng lòng “anh”, nó ngấm vào tâm can mất rồi, nó dẫn “anh” đến với “em” bất kể trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt như nào! “Yêu nhau mấy núi cũng trèo/ Mấy sông cũng lội mấy đèo cũng qua” (Ca dao) nữa là “mưa dầm gió bấc”? Tại sao “em” lại cố tình xóa đi những ngày tháng êm đềm, tiếng lòng chúng ta đã theo nhau? Trước đây đã khắc khoải giờ thì càng thêm khắc khoải. Ý thơ chông chênh nhưng không hề để lộ sự đổ vỡ, suy sụp dẫu đang sùm sụp những đau buồn. Do đó, ý thơ vẫn lanh lảnh cất lên lời tâm tình “lòng anh là khúc củi tươi” sao “em lạnh lùng ném vào bếp lửa”? Tự “em” đang cố tình quên hay “em” đang có một uẩn khúc chi đó khó nói ra? Câu cuối vỡ òa mọi nhẽ “khúc củi không đau sao mắt em cay?” Cuối cùng “mắt em cay” là do đâu, do “khúc củi tươi” tạo khói hay do tự trong lòng “em” òa khóc? Cái khéo léo câu chữ là nằm ở chỗ này.

Người con trai đã chấp nhận tất cả trên tinh thần vị tha và tôn trọng. Một sự chấp nhận có phần thiệt thòi “lòng anh là khúc củi tươi”. Củi tươi là củi vừa bị đốn hạ, chưa có giá trị nấu nướng tạo lửa. Bởi thế, nhân vật “anh” cảm thán như vậy khi đã lờ mờ đoán ra tất cả chăng? Một khi “em” đã cố tình xóa đi “dấu chân từng nhẵn cổng nhẵn hè” (là dấu tích cho sự kiên nhẫn đeo đuổi “em”), rồi “em” đang tâm muốn xóa cả “tiếng từ quy khắc khoải” thì còn gì để mà mong ước nữa? Nên hình ảnh “lòng anh là khúc củi tươi” buông ra lúc ấy như một tiếng thở dài đầy ngậm ngùi chua chát. Nó như là tiếng nói chấp nhận sự thật trong đau khổ, một sự đau khổ đang được kìm nén đến vô cùng. Nhưng, lại vẫn nhưng, trong khi trước đó “em lạnh lùng ném (khúc củi tươi) vào bếp lửa” mà “khúc củi không đau sao mắt em cay” là sao vậy hả “em”? Trong vùi dập, tình người trỗi dậy hay em đang phải làm theo một điều gì đó bên ngoài tâm can mình? Một bài thơ như cố xổ tung ra những mâu thuẫn chằng chéo trong mối quan hệ luyến ái nam nữ rất thú vị. Đọc lên có vị cay chua và sự nhùng nhằng chất vấn âu cũng là muốn để cho tâm can và cái đẹp nhân văn hiển lộ. Cho nên có thể nói sự chất vấn ấy còn ẩn chứa cả những hy vọng. Hy vọng chắp nối khi bừng ngộ. Lời thơ gợi tả, ý thơ chứa đựng những mâu thuẫn dồn ứ nhưng vẫn chấp chới hy vọng để chia sẻ và thấu hiểu. Quý thay!

 

Anh đến tìm em ngày mưa dầm gió bấc

 

Gặp em đang cố xóa dấu chân từng nhẵn cổng nhẵn hè

Xóa tiếng từ quy khắc khoải…

 

Lòng anh là khúc củi tươi

Em lạnh lùng ném vào bếp lửa

Khúc củi không đau sao mắt em cay?…

(Đoàn Hữu Nam – Lào Cai)

 

Cái thực và cái ảo hòa trộn đến khó nhận ra được đặt trong một sự thế đối lập đan cài để nhận diện mạch ngầm của tình yêu lứa đôi rạo rực. Bề ngoài tưởng rằng bài thơ chỉ là tả cảnh giao mùa chuyển dịch tinh tế giữa mùa đông lạnh sang mùa xuân ấm nhưng bên trong lời miêu tả sự chuyển dịch ấy lại là sự biến đổi vi tế trong tâm hồn tình cảm riêng tư của con người. Tình cảm tự thân nó đến nhanh lắm, nhanh đến ngỡ ngàng “có người chưa kịp quàng khăn sau bản tin thời tiết”. Điều đó đẩy nhân vật trữ tình lên một tâm thức mới vừa “mong manh suối Ngọc” lại như vừa “thung lũng êm trôi”. Rõ ràng đó là hai góc độ trạng thái tình cảm khi yêu.

Tiếng sét ái tình đã nổ ra thật rồi. Hình ảnh “thôi miên bờ vai” là lạ gợi cảm giác ôm ấp vỗ về, tâm thức ấy càng ngún sâu vào trạng thái mơ hồ dịu ngọt “lặng yên ngưng kỳ gió trở”. Dấu chấm chuyển ý chuyển mùa chuyển tâm trạng đặt vào giữa câu xuất hiện đột ngột nhưng lại nghe rất ngọt. Một sự xáo trộn duềnh lên chút đỉnh mang tâm trạng ngọt ngào dẫn dụ thì sao tránh khỏi mê đắm? Một sự lan tỏa theo cảm xúc tình yêu y như kiểu thẩm thấu của sự chuyển mùa mê hoặc “mùa lặng yên ngưng kỳ gió trở”. Từ chỗ ảo diệu ấy, ý thơ lại nhảy vút ra cái hiện thực “tựa vào đông” để rồi lập tức liền phía sau là cái ảo diệu vi tế xuất hiện ngay “nàng nghe thầm thì mạch xuân dâng lên từ lòng đất”. Phải chăng đó là tiếng thì thầm của tình yêu đôi lứa bật khởi lên từ trong thăm thẳm lòng người? Từ đó, ta như đang nghe thấy cả sự tươi ròng mùa hoan ái dấu yêu “trổ vào mùa những rạo rực xanh non”. Giọng thơ hào hển hứa hẹn đầy những hổn hển, âm thầm mà vun vút, êm đềm mà “rạo rực xanh non”:

 

Có người chưa kịp quàng khăn sau bản tin thời tiết

 

Mong manh suối Ngọc thung lũng êm trôi

Thôi miên bờ vai. Mùa lặng yên ngưng kỳ gió trở

 

Tựa vào đông

Nàng nghe thầm thì mạch xuân dâng lên từ lòng đất

Trổ vào mùa những rạo rực xanh non.

(Vũ Trần Anh Thư)

Sài Gòn, 08.3.2022

KHANG QUỐC NGỌC

(Còn nữa…)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *