Kỳ 11: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

Diễn đàn Thơ 1-2-3 trên facebook đang thổi luồng sinh khí mới cho thể thơ mới thuần Việt. Từ những bài thơ hay trên diễn đàn này và Văn Học Sài Gòn, nhà phê bình Khang Quốc Ngọc tiếp tục chọn lọc và bình phẩm, hướng tới một cuốn sách phê bình văn học đầu tiên về thơ 1-2-3. Những bài thơ được chọn bình lần này là của các tác giả: Nguyễn Tiến Nên ở Quảng Bình, Kim Mi Di – Sài Gòn, Nguyễn Ba – Thanh Hóa và Lý Nguyễn Minh – Hà Nam. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

Nhà thơ – nhà phê bình Khang Quốc Ngọc (ngoài cùng bên trái) trong một lần nhận Tặng thưởng thơ 1-2-3

>> Kỳ 1: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 2: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 3: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 4: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 5: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 6: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 7: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 8: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 9: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

>> Kỳ 10: Đã thấy những đốm lửa lóe sáng trong thơ 1-2-3

 

Một sự diễn ngôn khá lạ “tôi đi giữa tôi và tôi và tôi”. Bốn lần chữ “tôi” xuất hiện trong một dòng thơ thì kể cũng là chuyện xưa nay hiếm. Ở đó, thấy có bóng dáng phân thân, có cái nhìn bản ngã. “Và tôi và tôi” nhằm nhấn mạnh rằng tiếng nói bản ngã là vô cùng quan trọng, là bởi trong cuộc đời bản ngã lúc nào cũng có thể lên tiếng. Nhưng “tôi” lại đi giữa thực trạng một bên nhảy ra vỗ ngực, một bên thèm muốn phân thân để nhìn ngắm, thì thực trạng ấy, nghĩa là sự bóc tách, yêu cầu thoát xác để có cái nhìn khách quan vô tình rơi vào mâu thuẫn “nhìn đâu cũng thấy tôi và tôi và tôi”. Cấu trúc thơ ở dòng hai có chút thay đổi nhưng điệp ngữ xuất hiện làm cho sự mâu thuẫn dường như lùng nhùng hơn. Bởi thế, dòng thơ thứ ba thấy có hai hình ảnh dường như ngược chiều nhau “hướng tâm” và “li tâm”. Câu thơ như hô lên xác nhận “những chuyển động hướng tâm li tâm bát nháo”. Chữ “bát nháo” gần như đã xác tín một thực trạng mâu thuẫn giằng co trong tâm tưởng nhân vật trữ tình, đồng thời dường như cũng muốn khẳng định rằng “những chuyển động” ấy mang sắc vẻ của sự không hài lòng nên mới có cái nhìn ngược chiều nhau “hướng tâm li tâm bát nháo” như vậy chăng?

Những vòng quay ngược hướng kia đã đem đến một thực tế “suýt biến tôi thành con quay vô định”. Mình tự đày mình để rồi trở thành “con quay vô định” ư? Điều gì đã giúp cho nhân vật trữ tình của bài thơ thoát được cảnh ấy? Có một chút mường tượng lờ mờ “hình như trong quỹ đạo không là quỹ đạo ấy” bất giác có một điều lạ xuất hiện đã cứu vớt được chính cái bản ngã tưởng như sẽ phải đối mặt với sự cuồng quay kia “tiếng chim gọi câu thơ mọc cánh và tôi tìm được chính mình” quả là hết sức đáng mừng.

Tìm được chính mình” là một lời khẳng định sau khi có hiện trạng “câu thơ mọc cánh” như là “tiếng chim gọi” đánh thức mình, lôi mình dậy và dắt mình đi! Thì lẽ tất nhiên, “tiếng chim gọi câu thơ mọc cánh” phải là tiếng nói, tiếng gọi tha thiết lắm mới có đủ sức mạnh lay tỉnh thâm tâm con người. Phải chăng điều ấy là sự hóa thân của một tâm hồn thăng hoa trước sự xuất hiện tiếng nói tri kỉ, của tiếng thơ tri âm vẫy gọi? “Tiếng chim gọi” để cho “câu thơ mọc cánh” thì kiểu nhân cách hóa theo lối nhân quả ấy lại làm cho tâm hồn nhân vật trữ tình một lần nữa vụt thức mà tìm được cho ra “chính mình”. Câu thơ cuối như lời phát lộ tâm cảm hạnh phúc bởi điều kiện đủ để tìm ra “chính mình”. Tiếng nói vỡ lẽ qua một giọng thơ giàu chiêm nghiệm là lạ, qua đó có thể khẳng định tác dụng vô biên như là một hiện diện cứu cánh của “tiếng thơ” trong việc dẫn dắt và vỗ về tâm hồn. Giọng thơ dìu dịu và chân thành, vừa bộc bạch bày tỏ vừa chậm rãi khẳng định để suy tôn tiếng nói vụt thức giác ngộ của tâm hồn thuần khiết như là một bản ngã trong veo cực kì đáng mến:

Tôi đi giữa tôi và tôi và tôi…

 

Nhìn đâu cũng thấy tôi và tôi và tôi

Những chuyển động hướng tâm li tâm bát nháo

 

Những xé giằng suýt biến tôi thành con quay vô định

Hình như trong quỹ đạo không là quỹ đạo ấy

Tiếng chim gọi câu thơ mọc cánh và tôi tìm được chính mình.

(Nguyễn Tiến Nên – Quảng Bình)

Bài thơ không nhắc nhiều đến nhân vật trữ tình “anh” nhưng tình anh trong tâm hồn nhân vật trữ tình “em” thì tràn ngập trong tác phẩm. Mượn câu chuyện được “viết trong mơ” để thổ lộ tình cảm luyến ái lứa đôi kiểu lấy cái xa để nói cái gần nghe thật ngọt và đằm dịu. “Em” tự nhủ rằng “không” cần “soi gương trăng” nhưng “em” “sẽ viết bài thơ tình giản dị” cho chúng mình! Sự so sánh xuất hiện giữa việc “em” viết bài thơ tình y “như xếp một thể viên tròn đặt lên kệ” là đã hình ảnh hóa việc tâm tư để có thể nhìn thấy và tưởng tượng ra việc “em” làm. Việc cố tình “không soi gương trăng” mà nhân vật trữ tình “em tự nhủ” để “sẽ viết bài thơ tình giản dị” tưởng rằng dễ mà lại là một việc làm cực kì khó hệt “như xếp một thể viên tròn đặt trên kệ”. Vật thể viên tròn có dáng dấp mặt trăng kia mà lại phải tự xếp cho yên lên kệ có gì đó chông chênh khó vững và ám ảnh mặc dù “em không soi gương trăng”. Điều ấy, có lẽ muốn diễn tả rằng trong tình cảm riêng tư, nếu còn khoảng cách để rồi phải “viết trong mơ” hư ảo như thế thì làm sao chẳng vướng vào độ chòng chành, tránh sao khỏi âu lo? Sự lo lắng ẩn phía sau bốn chữ “năm tháng rộng dài”. Dẫu thế, trong tình yêu dù có nồng nàn cháy khát đến đâu đi chăng nữa mà chỉ có một phía thì chưa thể lấy gì đảm bảo cho sự bền chặt giữa “anh” và “em” được. Nhưng cho dù thế nào đi nữa thì “em” vẫn luôn sống trong một không gian tràn ngập hình bóng “anh” vì mãi mãi “cứ thế thở anh”. “Anh” như là nguồn dưỡng khí nuôi dưỡng tâm tư tình cảm con người “em”. Nồng nàn quá, say đắm quá và cũng chung thủy quá!

Từ những điều phân tích trên có thể thấy rằng, đây là một bài thơ tình nói lên tiếng nói tình yêu lứa đôi nhớ nhung nồng nàn nhưng vẫn phảng phất bóng dáng tình yêu đơn phương. Giọng thơ chậm rãi nhưng da diết đằm sâu. Câu chữ cắt gọt gọn ghẽ mà ý tứ thì như được kéo dài ra, mênh mang. Tình huống thơ được đặt ra như là một điều kiện để cho nhân vật trữ tình “em” giãi bày, để rồi hướng đến một khẳng định, mãi mãi là anh, là anh là anh và duy nhất là anh mà thôi. Ban đầu là “viết trong mơ” để rồi sau cùng là “cứ thế thở anh” thì còn gì gắn bó mặn nồng hơn. Lúc đầu, chất lãng mạn lãng đãng bởi có yếu tố màu sắc “trong mơ” nhưng cuối cùng lại là hiện thực “cứ thế thở anh”. Câu cuối vo tròn lại như một mệnh đề chắc gọn, rằng “em” đã rất hài lòng với giấc mơ về anh, tin tưởng ở anh. Chắc nịch thế. Yêu quá!

Kim Mi Di nén chữ bởi sự tỉnh lược tối đa câu chữ sao cho diễn tả hay nhất, đúng nhất tâm trạng nhân vật “em” đang cực kì nồng nàn và say đắm trong mối tình với nhân vật “anh”. Lời thơ chủ yếu bộc lộ tâm tư một chiều từ phía tình yêu có thể là đơn phương nhưng không kém phần nồng cháy. Do vậy, lời thơ gọn, biện pháp so sánh làm bùng nổ tứ thơ. Một lối viết gọn, kiệm lời rất đáng trân trọng!

viết trong mơ

 

không soi gương trăng em tự nhủ

sẽ viết bài thơ tình giản dị

 

như xếp một thể viên tròn đặt lên kệ

năm tháng rộng dài

cứ thế thở anh

(Kim Mi Di – Sài Gòn)

Trong cuộc đời mọi thứ ta nhìn thấy bằng mắt thường, đôi khi lại không phải như thế. Mà đâu chỉ mắt thường, nếu tâm tư tình cảm và tư duy anh chỉ nhìn bằng con mắt phiến diện thì có lẽ cũng chả khác chi!

Câu thơ thứ nhất gói trong một mệnh đề khá bao quát vì nó được đặt trong một cấu trúc “tưởng >< mà” đầy ẩn ý. Mượn cách nói mâu thuẫn để vỡ lẽ điều chi đó trong cuộc đời “tưởng vẫn thế mà không phải thế”. Hơn nữa, đọc toàn bộ bài thơ chúng ta sẽ thấy trong dòng thơ ấy còn ẩn tàng cả tâm tư hi vọng.

Một sự sống “tinh khôi hé tươi non” đã bật mầm và khởi sắc. Chữ “sáng đầu năm” được đặt phía trước “tinh khôi hé tươi non” đem đến cho độc giả cảm giác tràn trề năng lượng tích cực của sự thay đổi hướng đến cuộc sống tươi mới. “Nhựa lặng lẽ ủ mầm” là lời khẳng định sức mạnh sự sống có ngay từ bên trong. Một tiếng nói bản thể tin yêu sự sống.

Ba câu thơ đầu mới chỉ là bước dậm nhảy tạo đà, phải đến ba câu sau thì ý thơ mới vút đi ở cái thế mênh mang đa nghĩa. Nhân vật trữ tình “em” xuất hiện như một sự kế thừa nhịp nhàng bước dậm nhảy tạo đà phía trên để chúng ta có thể hiểu nhân vật “em” vừa như là “em” trong nghĩa yêu đương lứa đôi bình thường vừa như là một hiện hữu của những tâm tư mong cầu đổi thay được đặt ra thường hằng trong cuộc sống.

Bài thơ hài hòa về ngữ âm, kết bài vừa đóng vừa mở, câu một câu sáu có sự hô ứng đồng vọng mà tình ý thì miên man vô cùng, “tưởng vẫn thế mà không phải thế/ em vẫn em mà khác lạ những ngày thường…”. Tác giả Nguyễn Ba đã rất khéo léo và thật tinh tế khi lấy bối cảnh thời khắc năm mới để bộc bạch tâm tình. Ở đó có bóng dáng quy luật đấu tranh của các mặt đối lập để tiến hóa “em vẫn em mà khác lạ những ngày thường” là bởi trước đó có xuất hiện mệnh đề tạo đà “tưởng vẫn thế mà không phải thế”. Điều ấy ấp ủ một niềm tin đổi thay tích cực trong cuộc đời, chấp nhận cái khác lạ trên nền tảng của cái vốn dĩ quen thuộc “em vẫn em mà khác lạ những ngày thường”. Nhịp thơ chậm. Giọng thơ giàu chất suy tư, vỡ lẽ.

Có thể nói, bài thơ của nhà thơ Nguyễn Ba để lại rất nhiều dư ba: Khơi gợi niềm tin trong mọi hoàn cảnh; tiếng nói nhắc nhở xa xôi về cái nhìn, tầm nhìn; lặng lẽ chia sẻ quy luật thiên nhiên trong những cảnh vật dễ thấy, dễ cảm; gửi gắm niềm tin vào sự thay da đổi thịt theo quy luật tiến hóa… Bởi thế, câu thơ cuối nhẹ nhàng như không mà chắc gọn vang vọng “em vẫn là em mà khác lạ những ngày thường”!

Tưởng vẫn thế mà không phải thế

 

Trong cành khô nhựa lặng lẽ ủ mầm

Sáng đầu năm tinh khôi hé tươi non

 

Em cũng ủ trong tuổi trời hương mật

Đêm giao thừa hoa quả ngọt và thơm

Em vẫn em mà khác lạ những ngày thường…

(Nguyễn Ba – Thanh Hóa)

Một bài thơ tình có điều chi đó bất bình thường. Bài thơ mở ra là một không gian rất đặc biệt. Đêm thinh lặng đã được nhân hóa thành “đêm vô ngôn”. Một sự chuyển động rất nhẹ “ánh đèn khuya nhếch mép” và “tiếng cười” thì chỉ “leo lét”. Ở hai câu thơ thứ hai và thứ ba tác giả đã cố tình đánh đổi kiểu nói thông thường thành một cách nói lạ “ánh đèn khuya” thì “nhếch mép” và “leo lét một tiếng cười”. Sự cố tình hoán đổi không như theo truyền thống ấy sẽ đem đến cho độc giả một sự tò mò. Vì sao lại như vậy? Không gian được thể hiện trong bài thơ là một không gian ở đâu mà lạ lùng như thế? Nghệ thuật lấy động tả tĩnh truyền thống có còn tác dụng gì ở đây?

Đến câu thơ thứ tư thì câu trả lời có phần ló dạng “ánh mắt tình chỉ nhìn nhau gạ gẫm”. Thì ra cái không gian trên kia là một không gian thật sự không bình thường trong cái lẽ đáng ra phải bình thường. Tình cảm phát lộ ra qua bốn chữ “nhìn nhau gạ gẫm” thì đương nhiên tiếng nói tình cảm ấy cũng không phải là tiếng nói lứa đôi bình thường, mà nó mang màu sắc trao đổi nên có thể dẫn đến kết cục chóng vánh. Do đó, “bao lời bỗng dưng ngọng nghịu” là ý thơ muốn diễn tả cái thần sắc ngượng ngùng không tự nhiên. Tưởng rằng trao đổi qua vài câu gạ gẫm là sẽ tự nhiên thôi nhưng thực tế diễn ra lại hoàn toàn không hẳn như vậy. Chớp lóe cái sự thiện lương là ở chỗ này. Nhờ chi tiết “bao lời bỗng dưng ngọng nghịu” đã giúp cho “đêm vô ngôn” kia của ai đó vượt lên bao nhiêu những tầm thường, những dèm pha dè bỉu chăng? Sau rồi thì tất cả lại chìm trong bóng đêm bởi “đêm vô ngôn” đang tiếp tục “giở trò trêu ngươi” con người.

Đêm” tại sao lại “trêu ngươi” và “trêu ngươi” ai? Đúng ra bóng “đêm” kia phải là đồng minh để đồng lõa cho những cuộc tình đôi lứa mới đúng chứ? Một sự thức tỉnh dù nhẹ đã lay động tâm can con người. Cuộc tình “gạ gẫm” phát xuất từ một cái nền không gian tràn ngập những điều trái khoáy của những “nhếch mép”, “leo lét” để phải “ngượng nghịu” không còn được tự nhiên thì đó đâu phải là một cuộc tình lứa đôi bình thường, mà đó chắc chắn phải là bóng dáng cuộc “tình một đêm” đồng giới hoặc tình giả mang màu sắc trao đổi vụng trộm. Trớ trêu quá! Bới thế, sự “trêu ngươi” ấy của “đêm” giúp cho bài thơ cất lên tiếng nói chia sẻ cảm thông hơn là sự oán trách.

Bài thơ nén chữ, kiệm lời, tuy không thấy bóng dáng nam nữ trữ tình xuất hiện mà vẫn đẫm đặc tiếng nói của một cuộc tình lứa đôi kì lạ!?

Đêm vô ngôn

 

Ánh đèn khuya nhếch mép

Leo lét một tiếng cười

 

Ánh mắt tình chỉ nhìn nhau gạ gẫm

Mà bao lời bỗng dưng ngọng nghịu

Đêm giở trò trêu ngươi..

(Lý Nguyễn Minh – Hà Nam)

Sài Gòn, 14.01.2023

KHANG QUỐC NGỌC

(Còn nữa)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *